Maelezo ya jumla

Baridi yabisi, kitaalamu rheumatoid arthritis (RA), ni ugonjwa wa kinga ya mwili kujishambulia (autoimmune). Kinga hushambulia utando laini unaozunguka ndani ya maungio (synovium), unaovimba, kuzalisha majimaji na baadaye kula gegedu na mfupa.

Baridi yabisi ni tofauti na maumivu ya maungio ya uzee (osteoarthritis), yanayotokana na gegedu kuchakaa. Pia si ugonjwa unaosababishwa na hali ya hewa ya baridi, ingawa wagonjwa wengi huhisi maumivu zaidi wakati wa baridi.

Ugonjwa huu huathiri mwili mzima: macho, mapafu, moyo, mishipa ya damu na damu.

Takwimu za ugonjwa

Baridi yabisi huwapata takribani mtu 1 kati ya 200 duniani. Wanawake huathirika mara 2–3 zaidi ya wanaume, na mara nyingi huanza kati ya miaka 30 na 60.

Afrika, wagonjwa wengi hugundulika wakiwa wamechelewa, maungio yakiwa yameshaharibika, kwa sababu ya uhaba wa wataalamu wa magonjwa ya maungio na kutumia dawa za maumivu pekee kwa muda mrefu.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo halisi hakijulikani. Ni mchanganyiko wa:

• Vinasaba – historia ya familia (jeni za HLA-DR4).

• Uvutaji sigara – kihatarishi kikubwa kinachoweza kuzuilika.

• Jinsia – wanawake zaidi; homoni huchangia.

• Maambukizi – baadhi ya maambukizi na magonjwa ya fizi (periodontitis) huhusishwa.

• Unene uliokithiri.

• Vumbi la silika kazini.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kinga ya mwili hutengeneza kingamwili (kama rheumatoid factor na anti-CCP) na chembe za kinga zinazoshambulia utando wa maungio. Utando huvimba, hukua kupita kiasi na kutengeneza tishu (pannus) inayokula gegedu na mfupa.

Kemikali za uvimbe (kama TNF) zinazozunguka kwenye damu huleta uchovu, homa ndogo, upungufu wa damu, na huongeza hatari ya magonjwa ya moyo. Uharibifu mwingi wa maungio hutokea katika miaka 2 ya kwanza – ndiyo maana kuanza dawa mapema ni muhimu.

Dalili na viashiria

• Maumivu, uvimbe na joto kwenye maungio, hasa madogo ya mikono (vidole, viganja), vifundo vya mikono na miguu.

• Pande zote mbili za mwili kwa usawa.

• Ukakamavu wa asubuhi unaodumu zaidi ya dakika 30–60.

• Uchovu, homa ndogo, kupungua uzito.

• Vivimbe vigumu chini ya ngozi karibu na viwiko (rheumatoid nodules).

• Baadaye: maungio kupinda – vidole kugeuka upande, ulemavu wa mikono na miguu.

• Macho makavu na mekundu, kinywa kikavu.

• Kuishiwa pumzi (mapafu kuathirika).

Vipimo

• Rheumatoid factor (RF) na anti-CCP – kingamwili; anti-CCP ni mahususi zaidi.

• ESR na CRP – kiwango cha uvimbe.

• Kipimo kamili cha damu – upungufu wa damu.

• X-ray ya mikono na miguu – mmomonyoko wa mfupa; ultrasound huonyesha uvimbe mapema.

• Vipimo vya ini, figo na homa ya ini B/C, TB na VVU – kabla ya kuanza dawa za kudhibiti kinga.

• Kipimo cha uric acid na ANA – kutofautisha na gauti na lupus.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, lengo ni kuzima uvimbe mapema na kuzuia uharibifu wa maungio:

• Dawa za kudhibiti ugonjwa (DMARDs) – methotrexate ndiyo dawa kuu, ikitumika kila wiki pamoja na folic acid; mbadala ni sulfasalazine, hydroxychloroquine au leflunomide, peke yake au kwa mchanganyiko. Huanzishwa mapema iwezekanavyo baada ya utambuzi.

• Steroidi (mf. prednisolone) kwa muda mfupi – kudhibiti uvimbe wakati DMARDs zinaanza kufanya kazi.

• NSAIDs – kupunguza maumivu na ukakamavu, si kuzuia uharibifu.

• Dawa za kibiolojia (biologics) – kwa wasiopona kwa DMARDs, katika vituo vya kibingwa.

• Fiziotherapia na tiba ya kazi – mazoezi, kulinda maungio, vifaa vya kusaidia.

• Upasuaji – kubadilisha kiungo kilichoharibika.

Methotrexate haitumiki wakati wa ujauzito na inahitaji vipimo vya damu vya mara kwa mara. Pombe iepukwe.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maungio kuharibika na ulemavu wa kudumu.

• Magonjwa ya moyo na mshtuko wa moyo.

• Makovu ya mapafu.

• Mifupa dhaifu (osteoporosis).

• Upungufu wa damu.

• Macho makavu na uvimbe wa macho.

• Maambukizi – kutokana na ugonjwa na dawa.

• Mfupa wa juu wa shingo kulegea – kubana uti wa mgongo (nadra).

Kinga

• Acha kuvuta sigara.

• Dumisha uzito unaofaa na fanya mazoezi ya mwili.

• Tunza afya ya fizi na meno.

• Kwa mgonjwa: tumia dawa kama ulivyoelekezwa, hudhuria vipimo, chanjo za mafua na nimonia, kula vizuri (samaki, mboga, matunda).

Lini umwone daktari

• Maumivu na uvimbe wa maungio madogo ya mikono au miguu kwa zaidi ya wiki 6.

• Ukakamavu wa asubuhi unaodumu zaidi ya nusu saa.

• Unatumia methotrexate na una homa, kikohozi, vidonda vya mdomo au michubuko.

• Mara moja: kiungo kimoja cha moto na kuvimba pamoja na homa, kuishiwa pumzi ghafla, au ganzi na udhaifu wa mikono na miguu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara