Maelezo ya jumla

Bawasiri, pia huitwa pile au haemorrhoids, ni hali ya mishipa ya vena iliyo sehemu ya mwisho ya utumbo mpana na tundu la haja kubwa kuvimba na kutuna. Mishipa hii (mito ya bawasiri) ipo kwa kila mtu na husaidia kuzuia kinyesi na gesi kuvuja; tatizo huanza inapovimba na kushuka.

• Bawasiri ya ndani – juu ya mstari maalum ndani ya njia ya haja kubwa; mara nyingi haina maumivu lakini hutoa damu na huweza kutoka nje. Hugawanywa kwa madaraja I–IV kulingana na kutoka nje.

• Bawasiri ya nje – chini ya ngozi kuzunguka tundu la haja kubwa; huleta muwasho, uvimbe na maumivu makali damu ikiganda ndani yake.

• Daraja I: hutoa damu, haitoki nje.

• Daraja II: hutoka nje wakati wa kujisaidia, hurudi yenyewe.

• Daraja III: hutoka nje na lazima irudishwe kwa kidole.

• Daraja IV: iko nje muda wote, hairudi.

Takwimu za ugonjwa

Bawasiri ni tatizo la kawaida sana: takribani nusu ya watu wazima hupata dalili za bawasiri kufikia umri wa miaka 50. Hutokea zaidi kati ya miaka 45 na 65, na kwa wajawazito.

Watu wengi huchelewa kutafuta msaada kwa aibu, na hujitibu kwa dawa za kienyeji – jambo linaloweza kuficha magonjwa mengine kama saratani ya utumbo mpana.

Visababishi na vihatarishi

• Kukenya wakati wa kujisaidia kwa sababu ya choo kigumu (kuvimbiwa).

• Kukaa chooni muda mrefu (mf. ukitumia simu).

• Kuharisha kwa muda mrefu.

• Ujauzito na kujifungua.

• Unene uliokithiri.

• Lishe yenye nyuzinyuzi kidogo na kunywa maji kidogo.

• Kubeba mizigo mizito mara kwa mara.

• Umri mkubwa – tishu zinazoshikilia mishipa hudhoofika.

• Kukaa muda mrefu (madereva, kazi za ofisini).

• Kikohozi cha muda mrefu.

• Shinikizo kubwa kwenye mshipa wa portal (ini kusinyaa, kichocho).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kukenya na shinikizo ndani ya tumbo hujaza damu kwenye mito ya bawasiri na kunyoosha tishu zinazoishikilia. Kwa muda, tishu hizi hudhoofika na mito huvimba na kushuka chini kuelekea nje.

Ukuta wa mishipa iliyovimba ni mwembamba, hivyo kinyesi kigumu huichubua na kutoa damu nyekundu. Bawasiri iliyotoka nje inaweza kubanwa na msuli wa tundu la haja kubwa, damu ikaganda ndani yake (thrombosis) na kuleta maumivu makali.

Dalili na viashiria

• Damu nyekundu angavu baada ya kujisaidia – kwenye tishu ya chooni, juu ya kinyesi au ikidondoka kwenye choo; mara nyingi bila maumivu.

• Kinyama kutoka nje ya tundu la haja kubwa wakati wa kujisaidia.

• Muwasho na kuchomachoma kuzunguka tundu la haja kubwa.

• Ute kutoka na kuchafua nguo ya ndani.

• Hisia ya kutokumaliza haja.

• Maumivu makali na uvimbe mgumu wa rangi ya zambarau – bawasiri ya nje iliyoganda damu.

Damu nyeusi, damu iliyochanganyika na kinyesi, kupungua uzito, kubadilika kwa tabia ya choo au upungufu wa damu si dalili za kawaida za bawasiri – zinahitaji uchunguzi.

Vipimo

• Kuangalia sehemu ya haja kubwa.

• Uchunguzi kwa kidole (DRE).

• Anoscope au proctoscope – kuona bawasiri za ndani.

• Colonoscopy – kwa wenye umri zaidi ya miaka 45–50, damu nyeusi au iliyochanganyika, kupungua uzito, upungufu wa damu au historia ya familia ya saratani ya utumbo.

• Kipimo kamili cha damu – upungufu wa damu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hutegemea daraja:

Matibabu ya nyumbani (madaraja yote)

• Nyuzinyuzi: mboga za majani, matunda, maharage, nafaka zisizokobolewa; virutubisho vya nyuzinyuzi kama vinashauriwa.

• Maji: glasi 8 au zaidi kwa siku.

• Usikenye na usikae chooni zaidi ya dakika 5; kwenda haja unapohisi bila kusubiri.

• Kuoga kwa kukaa kwenye maji ya uvuguvugu (sitz bath) dakika 10–15, mara 2–3 kwa siku.

• Usafi kwa maji badala ya karatasi ngumu.

Dawa

• Dawa za kulainisha choo.

• Krimu au vidonge vya kuweka njia ya haja kubwa – vyenye dawa za ganzi au steroidi kidogo, kwa siku chache tu.

• Dawa za maumivu – paracetamol; dawa za kuimarisha mishipa (flavonoids) kwa baadhi.

Taratibu za kliniki na upasuaji

• Kufunga kwa mpira (rubber band ligation) – kwa daraja II–III; bawasiri hukauka na kudondoka ndani ya wiki moja.

• Sindano ya kukausha (sclerotherapy).

• Upasuaji wa kuondoa bawasiri (haemorrhoidectomy) – kwa daraja III–IV zenye dalili au zisizopona.

• Bawasiri ya nje iliyoganda damu – kuondoa damu iliyoganda ndani ya saa 72 za mwanzo hupunguza maumivu haraka.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upungufu wa damu kwa kutokwa damu kwa muda mrefu.

• Damu kuganda ndani ya bawasiri – maumivu makali.

• Bawasiri kubanwa nje na kukosa damu (strangulation) – dharura.

• Maambukizi na vidonda.

• Kuchelewa kugundua saratani ya utumbo mpana kwa kudhani ni bawasiri.

Kinga

• Kula nyuzinyuzi za kutosha kila siku.

• Kunywa maji mengi.

• Fanya mazoezi kusaidia utumbo kufanya kazi.

• Usikae chooni muda mrefu wala kukenya.

• Dhibiti uzito.

• Simama na kutembea kila baada ya muda kama kazi yako ni ya kukaa.

• Wajawazito: lishe yenye nyuzinyuzi, maji na kulala kwa ubavu.

Lini umwone daktari

• Damu wakati wa kujisaidia – mara ya kwanza, hasa kama una umri zaidi ya miaka 45.

• Dalili zinazoendelea zaidi ya wiki 1 licha ya matibabu ya nyumbani.

• Kinyama kinachotoka nje na kutorudi.

• Damu nyeusi, iliyochanganyika na kinyesi, au mabadiliko ya choo.

• Mara moja (dharura): damu nyingi, kizunguzungu au kuzimia, maumivu makali sana pamoja na homa, au bawasiri iliyo nje, ngumu na kubadilika rangi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara