Maelezo ya jumla

Virusi vya corona ni familia kubwa ya virusi. Jina "corona" linatokana na neno la Kilatini lenye maana ya "taji", kwa sababu chini ya hadubini virusi hivi huonekana kama vimezungukwa na taji. Baadhi husababisha mafua madogo tu, wakati vingine vimesababisha magonjwa makali kama SARS (2002) na MERS (2012).

COVID-19 ni ugonjwa unaosababishwa na kirusi cha corona aina mpya, SARS-CoV-2, kilichogunduliwa mwishoni mwa mwaka 2019 na kusababisha mlipuko wa dunia nzima. WHO ilitangaza mwaka 2023 kwamba COVID-19 si tena dharura ya afya ya umma ya kimataifa, lakini kirusi bado kipo na kinaendelea kubadilika (aina mpya – variants).

Kwa watu wengi COVID-19 ni ugonjwa mdogo, lakini kwa wazee na wenye magonjwa sugu inaweza kuwa hatari.

Takwimu za ugonjwa

Hadi mwaka 2024, zaidi ya watu milioni 775 walikuwa wamethibitishwa kuambukizwa COVID-19 duniani na zaidi ya milioni 7 kufariki; idadi halisi inakadiriwa kuwa kubwa zaidi kwa sababu wengi hawakupimwa.

Kwa sasa wengi duniani wana kinga kutokana na chanjo au kuugua awali, hivyo ugonjwa mkali umepungua sana. Mara kwa mara kuna ongezeko la wagonjwa aina mpya za kirusi zinapojitokeza.

Visababishi na vihatarishi

Kirusi huenezwa kwa matone na chembe ndogo za hewa kutoka kwa mtu aliyeambukizwa anapokohoa, kupiga chafya, kuongea au kupumua, hasa kwenye vyumba vilivyofungwa vyenye watu wengi. Kugusa vitu vilivyochafuliwa kisha kugusa uso pia huweza kuambukiza. Mtu huweza kuambukiza hata kabla ya kupata dalili.

Wanaoweza kuugua sana

• Wazee, hasa zaidi ya miaka 60.

• Wenye shinikizo la juu la damu, kisukari, magonjwa ya moyo, mapafu, figo au ini.

• Unene uliokithiri.

• Wenye VVU wasiotumia ARV, saratani au kinga dhaifu.

• Wajawazito.

• Wasiochanjwa.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kirusi hujishikiza kwenye seli za njia ya hewa kupitia kiambatisho kinachoitwa ACE2, huingia ndani na kuzaliana. Kipindi cha kupevuka ni siku 2–14, kwa aina za sasa mara nyingi siku 3–5.

Kwa wengi, kinga ya mwili hukishinda kirusi kwenye njia ya juu ya hewa. Kwa wachache, kirusi hufika mapafuni na kinga ya mwili hujibu kupita kiasi, ikiharibu mapafu (nimonia ya COVID-19) na kuongeza tabia ya damu kuganda. Hii ndiyo husababisha oksijeni kushuka, damu kuganda kwenye mishipa na viungo vingine kuathirika.

Dalili na viashiria

• Homa au kutetemeka.

• Kikohozi, mara nyingi kikavu.

• Uchovu.

• Kuumwa koo, mafua, pua kuziba.

• Kupoteza harufu au ladha – ilikuwa ya kawaida kwa aina za mwanzo.

• Maumivu ya kichwa na misuli.

• Kuharisha au kichefuchefu.

Dalili za hatari

• Kupumua kwa shida au kuishiwa pumzi.

• Maumivu au kubanwa kifua kusikokoma.

• Kuchanganyikiwa au kushindwa kuamka vizuri.

• Midomo au uso kuwa wa bluu.

COVID-19 ya muda mrefu (long COVID)

Baadhi ya watu huendelea na uchovu, kuishiwa pumzi, mapigo ya moyo kwenda haraka, kusahau na kukosa usingizi kwa zaidi ya miezi 3 baada ya kuugua.

Vipimo

• Kipimo cha haraka cha antijeni (rapid antigen test) – sampuli ya pua; majibu ndani ya dakika 15–30.

• PCR – kipimo sahihi zaidi, hufanywa maabara.

• Kupima oksijeni (pulse oximeter) – kiwango chini ya 94% ni dalili ya ugonjwa mkali.

• X-ray au CT ya kifua, vipimo vya damu (D-dimer, figo, ini, sukari) kwa wagonjwa waliolazwa.

• Kipimo cha malaria kwa kila mwenye homa.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ni ya kusaidia mwili kulingana na ukali:

• Ugonjwa mdogo: kupumzika nyumbani, kunywa maji, kula vizuri, paracetamol kwa homa na maumivu; kukaa mbali na wengine.

• Ugonjwa wa wastani hadi mkali: kulazwa, oksijeni, dawa za steroidi (mf. dexamethasone) kwa wenye oksijeni pungufu, na dawa za kuzuia damu kuganda.

• Ugonjwa mahututi: huduma ya wagonjwa mahututi na msaada wa kupumua.

• Antibiotiki hutumika tu kama kuna maambukizi ya bakteria juu yake.

• Kuna dawa za kuua virusi kwa makundi hatarishi katika baadhi ya nchi; zinatolewa kwa ushauri wa mtaalamu pale zinapopatikana.

• Usitumie dawa ambazo hazijathibitishwa (mf. ivermectin, chloroquine) au mitishamba bila ushauri.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia kali na kushindwa kupumua.

• Damu kuganda kwenye miguu na mapafu, kiharusi, mshtuko wa moyo.

• Figo kushindwa kufanya kazi.

• COVID-19 ya muda mrefu.

• Kuzidisha kisukari na magonjwa ya moyo.

• Kifo, hasa kwa wazee na wasiochanjwa.

Kinga

• Chanjo ya COVID-19 – hasa kwa wazee, wenye magonjwa sugu, wajawazito na wahudumu wa afya; dozi za nyongeza kama zinavyoshauriwa.

• Nawa mikono kwa sabuni na maji au tumia kitakasa mikono.

• Funika mdomo na pua unapokohoa au kupiga chafya.

• Fungua madirisha na milango – hewa safi hupunguza sana maambukizi.

• Vaa barakoa ukiwa na dalili, kwenye mikusanyiko wakati wa mlipuko, au unapomhudumia mgonjwa.

• Kaa nyumbani ukiwa mgonjwa.

Lini umwone daktari

• Una dalili na uko kwenye kundi hatarishi.

• Homa hudumu zaidi ya siku 3; pima malaria.

• Dalili zimedumu zaidi ya wiki 4 baada ya kuugua.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida, maumivu ya kifua, kuchanganyikiwa, midomo ya bluu, au oksijeni chini ya 94% kwenye pulse oximeter.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara