Maelezo ya jumla

Demataitisi ya mguso ni aina ya ukurutu (eczema) inayotokea pale ngozi inapogusana na kitu kinachoiharibu au kinachoamsha mzio. Kuna aina mbili kuu:

• Ya kuwashwa (irritant contact dermatitis) – aina inayotokea zaidi (takribani 8 kati ya 10); kitu kinaharibu ngozi moja kwa moja, kwa mtu yeyote akikigusa mara nyingi au kwa nguvu – sabuni, dawa za kusafisha, maji ya mara kwa mara, saruji, mafuta ya magari.

• Ya mzio (allergic contact dermatitis) – kinga ya mwili "hukumbuka" kitu fulani na kukishambulia kila kinapogusa ngozi, hata kwa kiasi kidogo – nikeli, manukato, rangi za nywele (PPD), mpira (latex), vihifadhi kwenye krimu, dawa za kupaka (neomycin), mimea.

Haiambukizi. Inaweza kuwa ya ghafla au sugu kwa wanaoendelea kugusa kichochezi.

Takwimu za ugonjwa

Demataitisi ya mguso huwapata watu wengi – takribani 1 kati ya 5 hupata mzio wa mguso kwa kitu fulani maishani. Ni ugonjwa wa ngozi unaotokea zaidi kazini, hasa kwa wahudumu wa afya, wasusi na wasafishaji, wajenzi, wapishi na wakulima.

Hapa nchini, vichochezi vya kawaida ni pamoja na rangi za nywele na hina zenye PPD ("hina nyeusi"), krimu za kung'arisha ngozi, sabuni kali na dawa za kusafisha, na hereni au mikanda yenye nikeli.

Visababishi na vihatarishi

• Sabuni, dawa za kusafisha na kemikali – hasa kwa kazi za mikono yenye maji mara kwa mara.

• Nikeli – hereni, saa, mikanda, vifungo vya suruali.

• Manukato na vipodozi.

• Rangi za nywele na hina nyeusi (PPD).

• Mpira (latex) – glovu, kondomu.

• Dawa za kupaka – neomycin, krimu zenye vihifadhi.

• Saruji (cement) – kromiamu.

• Mimea na vyakula fulani (kwa wapishi).

• Ngozi kavu au ukurutu wa atopiki – huongeza hatari.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Katika aina ya kuwashwa, kemikali au maji ya mara kwa mara huvunja tabaka la juu la ngozi linalozuia unyevu kutoka na vitu kuingia. Ngozi hupoteza unyevu, huvimba na kupasuka.

Katika aina ya mzio, kitu kidogo hupenya ngozi, huungana na protini za ngozi na kutambuliwa na chembe za kinga (T cells). Mara ya kwanza mwili huzoeshwa; mara zinazofuata, kinga hujibu kwa uvimbe saa 24–72 baada ya mguso – ndiyo maana mtu hushindwa kuunganisha dalili na kichochezi.

Dalili na viashiria

• Mwasho – mkali kwa aina ya mzio.

• Wekundu (au ngozi kuwa nyeusi zaidi kwa ngozi nyeusi).

• Vipele vidogo, malengelenge na majimaji kutoka (ya ghafla).

• Ngozi kukauka, kupasuka, kubanduka na kuwa nene (sugu).

• Kuungua au kuuma (hasa aina ya kuwashwa).

• Dalili hutokea pale kitu kilipogusa – mfano chini ya saa, masikioni (hereni), kichwani na usoni (rangi ya nywele), mikononi (sabuni, glovu).

Vipimo

• Historia ya kina – kazi, vipodozi, vito, dawa, lini dalili zilianza.

• Uchunguzi wa ngozi – umbo na mahali vipele vilipo.

• Kipimo cha mzio cha kubandika (patch test) – kemikali kadhaa hubandikwa mgongoni kwa saa 48 kujua kichochezi; katika vituo vya ngozi.

• Kukwangua ngozi (KOH) – kuondoa fangasi.

• Kuotesha usaha – kama kuna maambukizi.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Kuepuka kichochezi – hatua kuu; bila hiyo dalili hurudi.

• Mafuta laini yasiyo na manukato (emollients) – mara kwa mara, na badala ya sabuni.

• Krimu au mafuta ya steroidi kwa muda mfupi – nguvu hutegemea eneo (hafifu usoni na sehemu za siri), kwa ushauri wa mtaalamu.

• Vidonge vya mzio (antihistamines) – kupunguza mwasho na kusaidia usingizi.

• Kukandiza kwa maji baridi au maji yenye chumvi kidogo – kwa malengelenge yanayotoa majimaji.

• Vidonge vya steroidi kwa muda mfupi – kwa maeneo makubwa au makali.

• Antibiotiki – kama maambukizi ya bakteria yameingia.

• Glovu za pamba ndani ya glovu za mpira kazini.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi ya bakteria kwa kujikuna.

• Ngozi kuwa nene na nyeusi (sugu).

• Kushindwa kufanya kazi – hasa kwa kazi za mikono.

• Madoa meusi au meupe baada ya kupona.

• Madhara ya steroidi kali za muda mrefu – ngozi kuwa nyembamba.

Kinga

• Jua na epuka kichochezi chako; soma viungo (ingredients) vya vipodozi.

• Tumia glovu sahihi kazini.

• Osha kemikali kwenye ngozi haraka.

• Tumia mafuta laini kila siku baada ya kunawa.

• Epuka hina nyeusi (PPD) na krimu za kung'arisha ngozi.

• Funika vifungo vya nikeli au chagua vito visivyo na nikeli.

• Fanya kipimo kidogo cha ngozi kabla ya kutumia rangi mpya ya nywele.

Lini umwone daktari

• Dalili hazipungui baada ya wiki 2 za kuepuka kichochezi na mafuta laini.

• Unashindwa kujua kichochezi – unahitaji patch test.

• Dalili zinaathiri kazi au usingizi.

• Kuna usaha, maumivu au homa.

• Haraka: uso au macho kuvimba sana, au vipele vimesambaa mwili mzima.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara