Ependimoma (ependymoma) ni uvimbe nadra wa ubongo au uti wa mgongo unaoanzia kwenye seli zinazozunguka mifereji ya maji ya ubongo. Huwapata watoto na watu wazima. Huleta maumivu ya kichwa, kutapika, kuyumba, au maumivu ya mgongo na udhaifu wa miguu. Hutibiwa kwa upasuaji na mionzi; matokeo hutegemea mahali na aina yake.

Ubongo na uti wa mgongo vina mifereji na vyumba (ventricles) vyenye majimaji ya ubongo (CSF). Kuta zake zimefunikwa na seli zinazoitwa seli za ependima. Ependimoma ni uvimbe unaotokana na seli hizi – sehemu ya kundi la uvimbe wa ubongo unaoitwa gliomas.

• Ependimoma ya ubongo – mara nyingi sehemu ya nyuma ya ubongo (posterior fossa) kwa watoto, au juu ya ubongo kwa wengine.

• Ependimoma ya uti wa mgongo – zaidi kwa watu wazima; mara nyingi hukua polepole.

• Hugawanywa kwa daraja (grade) 1 hadi 3 kulingana na ukali, na kwa vinasaba vyake.

Ependimoma mara chache husambaa nje ya mfumo wa neva, lakini inaweza kusambaa kupitia majimaji ya ubongo kwenda sehemu nyingine za ubongo na uti wa mgongo.

Takwimu za ugonjwa

Ependimoma ni nadra – takribani asilimia 2–3 ya uvimbe wote wa ubongo na uti wa mgongo kwa watu wazima, na takribani asilimia 6–10 kwa watoto, ambapo ni uvimbe wa tatu kwa wingi wa ubongo.

Hapa nchini, huduma za upasuaji wa ubongo (neurosurgery) zinapatikana katika hospitali kama Muhimbili Orthopaedic Institute (MOI), Bugando, KCMC na Benjamin Mkapa, na tiba ya mionzi katika Taasisi ya Saratani Ocean Road na vituo vingine.

Visababishi na vihatarishi

Kwa wagonjwa wengi chanzo hakijulikani. Vihatarishi vinavyojulikana:

• Mabadiliko ya vinasaba kwenye seli za uvimbe.

• Ugonjwa wa kurithi neurofibromatosis aina ya 2 (NF2) – huongeza ependimoma za uti wa mgongo.

• Mionzi ya kichwa iliyotolewa zamani – nadra.

Simu za mkononi, chakula au maambukizi hayajathibitishwa kusababisha ependimoma.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Seli za ependima hupata mabadiliko ya vinasaba na kuzaliana bila kudhibitiwa, kutengeneza uvimbe ndani au karibu na vyumba vya ubongo au ndani ya uti wa mgongo.

Uvimbe ukikua ndani ya ubongo huziba mtiririko wa majimaji ya ubongo, hivyo maji hujaa (hydrocephalus) na shinikizo ndani ya fuvu hupanda – ndicho huleta maumivu ya kichwa na kutapika. Kwenye uti wa mgongo, uvimbe hubana neva na kuleta maumivu, ganzi na udhaifu.

Dalili na viashiria

Ependimoma ya ubongo

• Maumivu ya kichwa, hasa asubuhi.

• Kichefuchefu na kutapika.

• Kuyumba, kushindwa kutembea vizuri.

• Kuona mara mbili au ukungu.

• Usingizi mwingi, kubadilika tabia.

• Degedege.

• Kwa watoto wachanga: kichwa kukua haraka, utosi kuvimba, kukasirika.

Ependimoma ya uti wa mgongo

• Maumivu ya mgongo au shingo yanayozidi usiku.

• Ganzi, kuchomachoma au udhaifu wa miguu au mikono.

• Kushindwa kujizuia mkojo au haja kubwa.

• Kutembea kwa shida.

Vipimo

• Uchunguzi wa mfumo wa neva – nguvu, hisia, uwiano, macho.

• MRI ya ubongo na uti wa mgongo yote – kipimo kikuu; huonyesha uvimbe na kama umesambaa.

• CT scan – mara nyingi kipimo cha kwanza katika dharura.

• Kipimo cha majimaji ya uti wa mgongo – kutafuta seli za uvimbe (baada ya upasuaji, kama ni salama).

• Biopsy wakati wa upasuaji – huthibitisha aina na daraja la uvimbe, pamoja na vipimo vya vinasaba.

Matibabu

• Upasuaji wa kuondoa uvimbe wote kadri inavyowezekana – hatua muhimu zaidi; kuondoa wote huboresha sana matokeo.

• Kupunguza maji kwenye ubongo – mrija wa kutoa maji (shunt) au upasuaji wa endoscope, kwa wenye hydrocephalus.

• Tiba ya mionzi baada ya upasuaji – kwa wagonjwa wengi, hasa kama uvimbe haujaondolewa wote au ni wa daraja la juu.

• Kemotherapia – hutumika kwa watoto wadogo (kuchelewesha mionzi) au uvimbe uliorudi; ufanisi wake ni mdogo kuliko upasuaji na mionzi.

• Steroidi kupunguza uvimbe wa ubongo, na dawa za degedege inapohitajika.

• Mazoezi ya viungo na huduma ya urekebishaji baada ya matibabu.

• Ufuatiliaji wa MRI kwa miaka mingi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maji kujaa kwenye ubongo na shinikizo la juu.

• Udhaifu, kupooza, kushindwa kuongea au kumeza.

• Degedege.

• Uvimbe kurudi au kusambaa kwenye uti wa mgongo.

• Madhara ya mionzi kwa watoto – kujifunza, ukuaji, homoni na kusikia.

• Madhara ya upasuaji kwenye ubongo.

Kinga

• Hakuna njia inayojulikana ya kuzuia ependimoma.

• Familia zenye NF2 zipate ushauri na uchunguzi wa mara kwa mara.

• Kutambua mapema dalili za shinikizo la ubongo kwa watoto na watu wazima.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya kichwa yanayozidi kila siku, hasa yakiambatana na kutapika asubuhi.

• Kuyumba au kuona mara mbili.

• Maumivu ya mgongo yanayoamsha usiku pamoja na ganzi au udhaifu wa miguu.

• Mara moja (dharura): degedege, kusinzia kusiko kwa kawaida, kupooza ghafla, kushindwa kukojoa au kujizuia haja, au mtoto mchanga mwenye kichwa kinachokua haraka na kutapika.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara