Maelezo ya jumla

Faibroidi (uterine fibroids, leiomyoma, myoma) ni vivimbe vya misuli laini ya mfuko wa uzazi (mji wa mimba). Ndio aina inayotokea zaidi ya uvimbe kwenye kizazi. Si saratani na mara chache sana hugeuka saratani.

Si kila uvimbe kwenye kizazi ni faibroidi – unaweza pia kuwa vinyama, utando wa ndani kukua kupita kiasi, adenomyosis au saratani ya utando wa ndani. Kila moja ya hali hizi ina makala yake.

Aina za faibroidi kulingana na mahali

• Ndani ya ukuta wa kizazi (intramural) – aina ya kawaida zaidi.

• Kuelekea ndani ya tundu la kizazi (submucosal) – huleta hedhi nyingi na shida ya mimba hata zikiwa ndogo.

• Kuelekea nje ya kizazi (subserosal) – huweza kuwa kubwa na kubana kibofu au utumbo.

• Zinazoning'inia kwa shina (pedunculated) – huweza kujisokota na kuleta maumivu makali.

Takwimu za ugonjwa

Faibroidi ni za kawaida sana: kufikia umri wa miaka 50, takribani wanawake 7 kati ya 10 wenye asili ya Ulaya na zaidi ya 8 kati ya 10 wenye asili ya Kiafrika huwa na faibroidi, ingawa wengi hawana dalili.

Wanawake wenye asili ya Kiafrika hupata faibroidi mapema zaidi, nyingi zaidi na kubwa zaidi. Tanzania, faibroidi ni mojawapo ya sababu kuu za upasuaji wa via vya uzazi kwa wanawake.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo halisi hakijulikani, lakini ukuaji wa faibroidi huchochewa na homoni za estrogeni na projesteroni – ndiyo maana hukua wakati wa umri wa kuzaa na kusinyaa baada ya kukoma hedhi.

Vihatarishi

• Asili ya Kiafrika.

• Umri – 30 hadi 50.

• Historia ya familia – mama au dada mwenye faibroidi.

• Kuanza hedhi mapema.

• Kutozaa au kuzaa watoto wachache.

• Unene uliokithiri.

• Shinikizo la juu la damu.

• Upungufu wa vitamini D.

• Lishe yenye nyama nyekundu nyingi na mboga kidogo; pombe.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Faibroidi huanza kama seli moja ya misuli ya kizazi iliyopata mabadiliko ya vinasaba (mara nyingi jeni ya MED12), ikazaliana na kutengeneza kivimbe chenye misuli na tishu ngumu (collagen). Homoni na vichocheo vya ukuaji huifanya kukua – kwa kasi tofauti kwa kila mwanamke.

Faibroidi zilizo karibu na tundu la kizazi huongeza eneo la utando wa ndani na kuvuruga kubana kwa misuli, hivyo hedhi huwa nyingi na ndefu. Faibroidi kubwa hubana viungo jirani kama kibofu, utumbo na mishipa ya damu.

Dalili na viashiria

Takribani nusu ya wanawake wenye faibroidi hawana dalili. Dalili hutegemea idadi, ukubwa na mahali:

• Hedhi nyingi au ndefu – kubadilisha pedi mara kwa mara, mabonge ya damu, hedhi zaidi ya siku 7.

• Upungufu wa damu – uchovu, kizunguzungu, kuishiwa pumzi, weupe.

• Maumivu ya hedhi na maumivu au uzito wa nyonga.

• Tumbo kuwa kubwa au kuhisi uvimbe tumboni.

• Kukojoa mara kwa mara au kukosa choo – faibroidi kubana kibofu au utumbo.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

• Maumivu ya mgongo wa chini.

• Shida ya kupata mimba au mimba kuharibika mara kwa mara.

Kutokwa damu baada ya kukoma hedhi si dalili ya kawaida ya faibroidi – kunahitaji uchunguzi wa saratani ya utando wa ndani.

Vipimo

• Uchunguzi wa tumbo na nyonga – kizazi kikubwa chenye vivimbe.

• Ultrasound ya tumbo au ya ukeni – kipimo kikuu; huonyesha idadi, ukubwa na mahali.

• Kipimo kamili cha damu – upungufu wa damu.

• Kipimo cha mimba.

• Saline sonography au hysteroscopy – kuona faibroidi za ndani ya tundu na vinyama.

• MRI – kupanga upasuaji kwa faibroidi nyingi au kubwa.

• Sampuli ya utando wa ndani (endometrial biopsy) – kwa wanawake zaidi ya miaka 40–45 wenye hedhi isiyo ya kawaida, au baada ya kukoma hedhi.

Matibabu

Matibabu hutegemea dalili, ukubwa, umri na kama mwanamke anataka kupata watoto:

Bila dalili

Hakuna matibabu yanayohitajika; ufuatiliaji wa ultrasound mara kwa mara.

Dawa

• Madini chuma kwa upungufu wa damu.

• Tranexamic acid – hupunguza damu wakati wa hedhi.

• NSAIDs (mf. ibuprofen, mefenamic acid) – maumivu na damu.

• Njia za homoni – kitanzi chenye homoni (LNG-IUS), vidonge vya mpango wa uzazi au projestini – hupunguza damu.

• Dawa za kusinyaza faibroidi kwa muda (GnRH analogues) – kabla ya upasuaji au kukaribia kukoma hedhi.

Upasuaji na taratibu nyingine

• Kuondoa faibroidi pekee (myomectomy) – kwa wanaotaka kupata watoto; kwa kufungua tumbo, kwa matundu madogo au kupitia ukeni (hysteroscopic) kwa faibroidi za ndani.

• Kuondoa kizazi (hysterectomy) – tiba ya kudumu kwa wasiotaka watoto zaidi.

• Kuziba mishipa ya damu ya faibroidi (uterine artery embolisation) – katika vituo vichache maalum.

Hakuna dawa ya mitishamba iliyothibitishwa kuyeyusha faibroidi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upungufu mkubwa wa damu.

• Shida ya kupata mimba na mimba kuharibika.

• Wakati wa ujauzito: maumivu (faibroidi kuharibika), mtoto kukaa vibaya, kuzaliwa njiti, upasuaji na damu nyingi baada ya kujifungua.

• Kujisokota kwa faibroidi yenye shina – maumivu makali ghafla.

• Kubanwa kwa kibofu, figo au utumbo.

• Faibroidi kurudi baada ya myomectomy.

Kinga

• Hakuna njia ya uhakika ya kuzuia faibroidi.

• Dumisha uzito unaofaa, fanya mazoezi, kula mboga na matunda kwa wingi, punguza nyama nyekundu na pombe.

• Dhibiti shinikizo la damu.

• Vidonge vya mpango wa uzazi vinaweza kupunguza hatari kwa baadhi.

• Hudhuria uchunguzi mapema ukiwa na hedhi nyingi, badala ya kusubiri upungufu mkubwa wa damu.

Lini umwone daktari

• Hedhi nyingi, ndefu au yenye mabonge.

• Uchovu na weupe.

• Tumbo kuwa kubwa au uvimbe unaoweza kuuhisi.

• Shida ya kupata mimba au mimba kuharibika mara kwa mara.

• Kutokwa damu baada ya kukoma hedhi.

• Mara moja (dharura): kutokwa damu nyingi sana (kujaza pedi kila saa kwa saa kadhaa), kizunguzungu au kuzimia, au maumivu makali ya ghafla ya tumbo.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara