Fangasi kwenye damu (candidaemia) ni maambukizi hatari ya fangasi jamii ya Candida ndani ya damu, yanayowapata zaidi wagonjwa waliolazwa muda mrefu, wenye mipira ya mishipani, wanaotumia antibiotiki nyingi, watoto njiti na wenye kinga dhaifu. Huleta homa isiyopona kwa antibiotiki na sepsisi. Hutibiwa hospitalini kwa dawa za fangasi za mshipani.

Fangasi kwenye damu, kitaalamu candidaemia, ni hali ambapo fangasi jamii ya Candida huingia na kuzaliana kwenye mfumo wa damu. Ni sehemu ya maambukizi makali ya Candida (invasive candidiasis), yanayoweza kusambaa kwenye macho, moyo, figo, ini, mifupa na ubongo.

Hii ni tofauti kabisa na fangasi wa kawaida wa ngozi, mdomoni au ukeni. Fangasi wa ukeni hawaingii kwenye damu kwa mtu mwenye afya. Candidaemia ni ugonjwa wa hospitali unaowapata zaidi wagonjwa mahututi.

Aina inayotokea zaidi ni Candida albicans, lakini aina nyingine zinazoongezeka – kama Candida glabrata na Candida auris – mara nyingi ni sugu kwa dawa za kawaida na huenea hospitalini.

Takwimu za ugonjwa

Candida ni miongoni mwa visababishi vikuu vya maambukizi ya damu yanayopatikana hospitalini duniani. Vifo vya wagonjwa wa candidaemia ni vingi – takribani 30–40 kati ya 100, hasa kwa wagonjwa mahututi.

Katika hospitali za Afrika, ikiwemo Tanzania, candidaemia inaripotiwa zaidi katika vyumba vya watoto njiti na wagonjwa mahututi. Candida auris imeripotiwa katika nchi kadhaa za Afrika Mashariki.

Visababishi na vihatarishi

Fangasi huingia kwenye damu kwa njia mbili kuu: kutoka kwenye mipira ya mishipani (catheters) iliyochafuliwa, au kupenya kutoka kwenye utumbo uliodhoofika.

Wanaoweza kupata

• Wagonjwa waliolazwa muda mrefu, hasa ICU.

• Wenye mipira ya mishipani (central lines), mipira ya mkojo au mashine ya kupumua.

• Wanaotumia antibiotiki za kuua bakteria wengi kwa muda mrefu.

• Wanaopewa lishe kupitia mshipani (TPN).

• Baada ya upasuaji mkubwa wa tumbo.

• Watoto njiti na wenye uzito mdogo sana.

• Wagonjwa wa saratani wanaotumia kemotherapia, wenye chembe nyeupe chache.

• Wenye VVU wa hatua ya juu, kisukari kisichodhibitiwa, figo kushindwa (dialysis).

• Wanaotumia steroidi au dawa za kushusha kinga.

• Wanaojidunga dawa za kulevya.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Candida huishi kwa kawaida kwenye ngozi, mdomo na utumbo. Antibiotiki za muda mrefu huua bakteria walinzi na kuwapa fangasi nafasi ya kuzaliana. Ukuta wa utumbo ukidhoofika au ngozi ikitobolewa na mipira, fangasi huingia kwenye damu.

Kwenye mipira ya mishipani, Candida hutengeneza tabaka (biofilm) linaloilinda dhidi ya dawa na kinga. Kutoka kwenye damu, fangasi husambaa kwenye viungo na kuleta majipu madogo, hasa kwenye macho, figo, ini, wengu na valvu za moyo.

Dalili na viashiria

• Homa isiyopona licha ya kutumia antibiotiki – dalili kuu.

• Kutetemeka.

• Mapigo ya moyo kwenda haraka na kupumua haraka.

• Shinikizo la damu kushuka – mshtuko.

• Kuchanganyikiwa.

• Vipele vidogo vyekundu kwenye ngozi (kwa baadhi).

• Kuona ukungu au madoa – fangasi kwenye macho.

• Kwa watoto njiti: kutonyonya vizuri, joto kushuka au kupanda, kusimama kupumua, tumbo kuvimba.

Fangasi kwenye damu hawasababishi kuwashwa kwa mwili mzima kama watu wengi wanavyodhani.

Vipimo

• Kuotesha damu (blood culture) – kipimo kikuu; sampuli kadhaa, kutoka mshipa na kutoka kwenye mpira.

• Kutambua aina ya Candida na kupima usugu wa dawa.

• Kipimo cha beta-D-glucan – msaada wa ziada, panapopatikana.

• Uchunguzi wa macho (fundoscopy) kwa kila mgonjwa wa candidaemia.

• Echo ya moyo – kutafuta fangasi kwenye valvu, hasa kama culture inaendelea kuwa chanya.

• Ultrasound au CT – majipu ya ini, wengu au figo.

• Kurudia kuotesha damu kila siku 1–2 mpaka iwe hasi.

Candida ikionekana kwenye kuotesha damu daima huchukuliwa kama maambukizi halisi na hutibiwa – si uchafu wa sampuli.

Matibabu

• Dawa za fangasi za mshipani – kundi la echinocandins (mf. caspofungin, micafungin) ndilo chaguo la kwanza kwa wagonjwa wengi; fluconazole kwa wagonjwa imara wenye aina inayosikia dawa; amphotericin B kwa hali maalum.

• Baada ya mgonjwa kutengemaa na damu kuwa hasi, kubadili kwenda fluconazole ya kumeza kama aina inasikia.

• Kuondoa au kubadilisha mipira ya mishipani – muhimu sana kwa kupona.

• Muda wa matibabu: angalau siku 14 baada ya kuotesha damu kwa mara ya kwanza kuwa hasi na dalili kupotea; muda mrefu zaidi kama fangasi wamefika macho, moyo au mifupa.

• Huduma ya sepsisi: maji, dawa za kupandisha shinikizo, oksijeni.

• Kudhibiti chanzo: majipu, kupunguza antibiotiki zisizo za lazima, kurekebisha sukari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sepsisi na mshtuko.

• Fangasi kwenye macho – upofu.

• Fangasi kwenye valvu za moyo (endocarditis).

• Majipu ya ini, wengu, figo.

• Maambukizi ya mifupa na maungio.

• Homa ya uti wa mgongo ya fangasi (hasa watoto njiti).

• Kifo.

Kinga

• Matumizi sahihi ya antibiotiki – si kwa muda mrefu bila sababu.

• Usafi mkali wa kuweka na kutunza mipira ya mishipani; kuiondoa mapema isipohitajika.

• Kunawa mikono kwa wahudumu na wageni hospitalini.

• Dawa ya kinga ya fangasi kwa makundi maalum (mf. watoto njiti wenye uzito mdogo sana, wagonjwa wa saratani walio hatarini) kwa maelekezo ya kituo.

• Kudhibiti kisukari na kutumia ARV kwa wenye VVU.

• Hatua za kudhibiti Candida auris hospitalini.

Lini umwone daktari

• Mgonjwa aliyelazwa ana homa isiyopona baada ya siku kadhaa za antibiotiki.

• Mtoto njiti hanyonyi vizuri au ana joto lisilo la kawaida.

• Mara moja (dharura): homa na kutetemeka kwa mgonjwa mwenye mpira wa mshipani, shinikizo la damu kushuka, kuchanganyikiwa, au kuona ukungu ghafla.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara