Maelezo ya jumla

Fangasi ukeni ni maambukizi yanayosababishwa na fangasi aina ya hamira (yeast), hasa Candida albicans. Fangasi hawa huishi kwa kawaida ukeni, mdomoni na kwenye utumbo kwa idadi ndogo bila kuleta tatizo, wakidhibitiwa na bakteria walinzi wa uke (lactobacilli). Uwiano huu ukivurugika, fangasi huzaliana kupita kiasi na kuleta muwasho, uchafu na uvimbe wa uke na mashavu ya uke (vulvovaginitis).

Fangasi ukeni si ugonjwa wa zinaa, ingawa mara chache mwanaume anaweza kupata muwasho na wekundu wa kichwa cha uume baada ya kujamiiana na mwanamke mwenye fangasi.

Wakati wa ujauzito fangasi ukeni hutokea mara nyingi zaidi, hasa miezi ya kati na ya mwisho, kwa sababu ya mabadiliko ya homoni. Matibabu yake yanahitaji tahadhari kwa sababu baadhi ya dawa za kumeza hazifai kwa mjamzito.

Takwimu za ugonjwa

Takribani wanawake 3 kati ya 4 hupata fangasi ukeni angalau mara moja maishani, na nusu yao hupata zaidi ya mara moja. Takribani mwanamke 1 kati ya 20 hupata fangasi wanaojirudia – mara 4 au zaidi kwa mwaka.

Fangasi ukeni ni chanzo cha pili kwa wingi cha uchafu ukeni baada ya vajinosisi ya bakteria. Huathiri zaidi wanawake walio katika umri wa kuzaa, wajawazito, wenye kisukari na wanaoishi na VVU.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi

• Kutumia antibiotiki – huua bakteria walinzi wa uke.

• Ujauzito na kutumia vidonge vya uzazi wa mpango vyenye estrogeni nyingi.

• Kisukari kisichodhibitiwa – sukari nyingi hulisha fangasi.

• Kinga kushuka: VVU, dawa za steroidi au za saratani.

• Kuosha ndani ya uke (douching), sabuni kali, manukato na pedi zenye harufu.

• Nguo za ndani za nailoni, nguo zinazobana na kukaa na nguo zenye unyevu kwa muda mrefu.

• Msongo wa mawazo na kukosa usingizi huweza kuchangia.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria walinzi wa uke hutengeneza tindikali inayozuia fangasi kuzaliana. Antibiotiki, homoni za ujauzito au sukari nyingi hubadilisha mazingira ya uke, fangasi huzaliana na kuingia kwenye utando wa uke. Kinga ya mwili hujibu kwa uvimbe – hapo ndipo muwasho, wekundu, kuvimba na kuungua hutokea.

Fangasi wanaojirudia mara nyingi huhusiana na kisukari, kinga kushuka, au aina za Candida zisizo albicans ambazo hazisikii vizuri dawa za kawaida.

Dalili na viashiria

• Muwasho mkali ukeni na kwenye mashavu ya uke.

• Uchafu mweupe mzito kama maziwa mgando au jibini, mara nyingi bila harufu (wakati mwingine harufu kama mkate).

• Kuungua wakati wa kukojoa au wakati wa kujamiiana.

• Wekundu, kuvimba na michubuko midogo kwenye mashavu ya uke kutokana na kujikuna.

• Kwa wajawazito, dalili ni zilezile, lakini uchafu mweupe usio na muwasho mara nyingi ni wa kawaida wa ujauzito.

Uchafu wenye harufu ya samaki huashiria zaidi vajinosisi ya bakteria; uchafu wa njano-kijani wenye povu huashiria trikomonasi; maumivu ya tumbo la chini na homa huashiria maambukizi ya via vya uzazi (PID).

Vipimo

• Uchunguzi wa mtoa huduma – mara nyingi dalili na mwonekano hutosha.

• Kuchunguza uchafu kwa hadubini (wet preparation na KOH) – huonyesha fangasi.

• Kupima pH ya uke – kwa fangasi pH huwa ya kawaida (chini ya 4.5), tofauti na vajinosisi na trikomonasi.

• Kuotesha fangasi – kwa fangasi wanaojirudia au wasiopona, kutambua aina ya Candida.

• Kipimo cha sukari ya damu na VVU – kwa fangasi wanaojirudia.

• Vipimo vya magonjwa ya zinaa pale kuna hatari au dalili nyingine.

Matibabu

Mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026) huelekeza dawa za kuua fangasi, zikichaguliwa na mtoa huduma:

• Dawa za kuweka ukeni – vidonge (pessaries) au krimu ya clotrimazole au miconazole kwa siku chache. Hizi ndizo salama zaidi kwa wajawazito.

• Dawa ya kumeza – fluconazole kwa wanawake wasio wajawazito. Fluconazole ya kumeza haishauriwi wakati wa ujauzito.

• Krimu ya kupaka nje kwenye mashavu ya uke yenye muwasho mkali.

• Fangasi wanaojirudia: tiba ya muda mrefu zaidi ikifuatiwa na dawa ya kinga ya kila wiki kwa miezi kadhaa, kwa ushauri wa daktari.

• Wajawazito: dawa za kuweka ukeni kwa siku 7; mjamzito asianze dawa yoyote ya kumeza bila kumwona mtoa huduma.

• Mwenzi wa kiume hatibiwi kama hana dalili.

• Usitumie dawa za steroidi peke yake au dawa za kienyeji ndani ya uke.

• Kama dalili hazipotei ndani ya wiki moja, rudi kupima – huenda si fangasi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Fangasi wanaojirudia na kuathiri maisha ya ndoa na kisaikolojia.

• Michubuko na maambukizi ya bakteria kutokana na kujikuna.

• Kwa mjamzito, mtoto anaweza kupata fangasi mdomoni (thrush) baada ya kuzaliwa.

• Kujitibu kila mara bila kupima huweza kuficha magonjwa mengine kama magonjwa ya zinaa au kisukari.

Kinga

• Tumia antibiotiki tu unapoandikiwa.

• Usioshe ndani ya uke; osha nje kwa maji safi tu au sabuni isiyo na manukato.

• Vaa nguo za ndani za pamba, badilisha nguo zenye jasho au maji haraka.

• Epuka pedi na tishu zenye manukato.

• Dhibiti kisukari.

• Jifute kutoka mbele kwenda nyuma.

• Wajawazito wenye dalili waende kliniki mapema badala ya kununua dawa dukani.

Lini umwone daktari

• Mara ya kwanza kupata dalili hizi.

• Wewe ni mjamzito.

• Dalili hazijapotea baada ya matibabu.

• Fangasi mara 4 au zaidi kwa mwaka.

• Uchafu wenye harufu mbaya, wa njano au kijani, au wenye damu.

• Maumivu ya tumbo la chini, homa, au vidonda sehemu za siri.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara