Maelezo ya jumla

Fistula ni tundu lisilo la kawaida linalounganisha viungo viwili ambavyo havipaswi kuwasiliana. Fistula ya puru na uke (rectovaginal fistula) huunganisha puru (sehemu ya mwisho ya utumbo mpana) na uke, hivyo uchafu kutoka puruni hupita ukeni.

Fistula za uzazi ni pamoja na hii na fistula ya kibofu na uke (vesicovaginal fistula), inayoleta mkojo kuvuja ukeni. Mwanamke anaweza kuwa na zote mbili.

• Ndogo au kubwa; ya chini (karibu na tundu la haja kubwa) au ya juu.

• Rahisi – ndogo, ya chini, kutokana na jeraha la uzazi; changamano – kubwa, ya juu, au kutokana na mionzi, saratani au Crohn.

Fistula inatibika. Wanawake wengi huishi nayo kwa miaka kwa aibu bila kujua kuwa matibabu yapo.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria zaidi ya wanawake 500,000 duniani wanaishi na fistula za uzazi, wengi wao Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara na Asia ya Kusini, na maelfu ya wapya kila mwaka.

Tanzania, vituo kama CCBRT (Dar es Salaam), Bugando, KCMC na hospitali nyingine hutoa upasuaji wa fistula, mara nyingi bure, pamoja na msaada wa usafiri kwa wagonjwa.

Visababishi na vihatarishi

• Uchungu wa muda mrefu au uliozuiliwa – kichwa cha mtoto hubana tishu kwa muda mrefu, zinakufa na kuacha tundu.

• Kuchanika sana kwa msamba wakati wa kujifungua (third/fourth-degree tear) usiorekebishwa vizuri.

• Upasuaji wa nyonga – kuondoa kizazi, upasuaji wa puru au bawasiri.

• Mionzi ya saratani ya shingo ya kizazi au puru.

• Saratani ya shingo ya kizazi, uke au puru.

• Ugonjwa wa Crohn na magonjwa ya uchochezi wa utumbo.

• Maambukizi – jipu la njia ya haja kubwa au tezi ya Batholini, TB, LGV.

• Ukatili wa kingono na majeraha.

Vihatarishi vya fistula ya uzazi

• Kujifungua bila mhudumu mwenye ujuzi au mbali na kituo cha upasuaji.

• Umri mdogo wa mama (mimba za utotoni) na nyonga ndogo.

• Kuchelewa kufika hospitali wakati wa uchungu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Katika uchungu uliozuiliwa, kichwa cha mtoto hubana ukuta wa uke dhidi ya mifupa ya nyonga kwa saa au siku. Damu haifiki kwenye tishu, nazo hufa na kudondoka siku kadhaa baada ya kujifungua, na kuacha tundu kati ya uke na puru au kibofu.

Katika mionzi, saratani au Crohn, uvimbe na uharibifu wa tishu hutengeneza njia taratibu. Tishu zilizoharibika hupona vibaya, ndiyo maana fistula hizi ni ngumu zaidi kurekebisha.

Dalili na viashiria

• Gesi au kinyesi kutoka ukeni.

• Uchafu ukeni wenye harufu mbaya.

• Maambukizi ya mara kwa mara ya uke au njia ya mkojo.

• Muwasho na vidonda vya ngozi ya sehemu za siri.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

• Kushindwa kujizuia haja kubwa (kama misuli ya tundu la haja kubwa pia imeumia).

• Msongo wa mawazo, aibu na kujitenga.

Vipimo

• Uchunguzi wa uke na puru – kuona tundu.

• Kipimo cha rangi au maji – kuweka dawa ya rangi puruni na kuangalia kama inatoka ukeni, au kujaza maji ukeni na kupuliza hewa puruni.

• Ultrasound ya ndani ya njia ya haja kubwa – kuangalia misuli ya kuzuia haja.

• MRI au CT – fistula changamano.

• Colonoscopy na biopsy – kwa shaka ya Crohn au saratani.

• Uchunguzi chini ya nusukaputi kwa fistula ndogo zisizoonekana.

Matibabu

• Upasuaji wa kufunga fistula – tiba kuu, katika vituo vya fistula; mara nyingi baada ya miezi 3 ya jeraha la uzazi ili tishu zipone na uvimbe upungue.

• Fistula ndogo sana huweza kupona yenyewe wakati mwingine.

• Kurekebisha misuli ya tundu la haja kubwa kwa wakati mmoja kama imeumia.

• Mfuko wa muda wa kinyesi tumboni (colostomy) – kwa fistula kubwa, za mionzi au zilizoshindwa kupona, ili eneo lipone.

• Kutibu chanzo – Crohn, maambukizi, saratani.

• Huduma kabla ya upasuaji: usafi, krimu za kulinda ngozi, matibabu ya maambukizi, lishe bora.

• Msaada wa kisaikolojia na kijamii na mafunzo ya kurejea kwenye jamii.

Wanawake wengi hupona baada ya upasuaji wa kwanza. Mimba za baadaye mara nyingi hushauriwa kujifungua kwa upasuaji.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi ya mara kwa mara ya uke na mkojo.

• Vidonda na muwasho wa ngozi.

• Kutengwa na familia na jamii, kuachwa na mwenzi.

• Sonona.

• Ugumba na matatizo ya mahusiano.

• Fistula kurudi baada ya upasuaji.

Kinga

• Kujifungulia kituoni kwa mhudumu mwenye ujuzi.

• Kufika hospitali mapema uchungu ukichelewa (zaidi ya saa 12).

• Huduma ya dharura ya upasuaji wa kutoa mtoto inapohitajika.

• Kuzuia mimba za utotoni.

• Kurekebisha vizuri michaniko ya msamba baada ya kujifungua.

• Kutibu mapema majipu ya njia ya haja kubwa na magonjwa ya uchochezi wa utumbo.

Lini umwone daktari

• Gesi, kinyesi au uchafu wenye harufu kutoka ukeni – hasa baada ya kujifungua, upasuaji au mionzi.

• Mkojo kuvuja ukeni.

• Maambukizi ya uke yanayojirudia.

• Unaweza kuwasiliana na kituo cha afya au vituo vya fistula kupata rufaa ya matibabu bure.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara