Maelezo ya jumla

Gauti ni aina ya ugonjwa wa uvimbe wa maungio (arthritis) unaosababishwa na asidi ya uric kuzidi kwenye damu (hyperuricaemia). Asidi ikizidi, hutengeneza fuwele (crystals) za monosodium urate zinazojikusanya ndani na kuzunguka maungio na kano.

• Shambulio la ghafla – maumivu makali ya ghafla kwenye kiungo kimoja, mara nyingi hupona ndani ya siku 7–14.

• Kipindi tulivu – hakuna dalili kati ya mashambulizi.

• Gauti sugu – mashambulizi ya mara kwa mara, maungio kuharibika na vivimbe vya fuwele chini ya ngozi (tophi).

Gauti inatibika na kudhibitika vizuri. Watu wengi wakitumia dawa za kushusha asidi ya uric kwa muda mrefu huacha kupata mashambulizi kabisa.

Takwimu za ugonjwa

Gauti ni aina ya arthritis ya uvimbe inayotokea zaidi kwa watu wazima duniani, ikiwapata takribani mtu 1–4 kati ya 100. Huwapata zaidi wanaume wenye umri wa miaka 30–60 na wanawake baada ya kukoma hedhi.

Afrika, ikiwemo Tanzania, gauti inaongezeka kwa sababu ya ongezeko la unene, shinikizo la juu la damu, kisukari, pombe na vinywaji vyenye sukari.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi

• Pombe, hasa bia na pombe kali.

• Nyama nyekundu, maini, figo, utumbo na vyakula vya baharini (samaki aina fulani, kamba).

• Vinywaji vyenye sukari ya matunda (fructose) – soda na juisi za viwandani.

• Unene uliokithiri.

• Dawa: za kutoa maji (hydrochlorothiazide, furosemide), aspirini ya dozi ndogo, cyclosporine, dawa za TB (pyrazinamide).

• Magonjwa: shinikizo la juu la damu, ugonjwa sugu wa figo, kisukari, lehemu nyingi, psoriasis, saratani za damu.

• Historia ya familia.

• Kuwa mwanaume; kwa wanawake, baada ya kukoma hedhi.

• Upungufu wa maji mwilini, kufunga kula kwa muda mrefu, upasuaji au ugonjwa mkali – huweza kuchochea shambulio.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Asidi ya uric hutengenezwa mwili unapovunja purines – kemikali zilizo kwenye seli za mwili na baadhi ya vyakula – na hutolewa zaidi na figo. Ikitengenezwa kwa wingi au figo zikishindwa kuitoa vya kutosha, huzidi kwenye damu.

Asidi ikizidi kiwango ambacho damu inaweza kuiyeyusha, hutengeneza fuwele zenye ncha kali, hasa kwenye maungio yaliyo mbali na moyo na yenye baridi zaidi (kama kidole gumba cha mguu). Chembe za kinga zikigundua fuwele hizi huzishambulia na kutoa kemikali za uvimbe – ndiyo maana maumivu ni makali sana na ya ghafla. Fuwele za muda mrefu huharibu gegedu na mfupa, na huweza kutengeneza mawe ya figo.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali ya ghafla, mara nyingi usiku au alfajiri, yanayofikia kilele ndani ya saa 12–24.

• Kiungo kimoja kuvimba, kuwa chekundu, cha moto na kuuma hata kikiguswa na shuka.

• Kiungo kinachoathirika zaidi ni kidole gumba cha mguu; pia kifundo cha mguu, goti, kifundo cha mkono, vidole na kiwiko.

• Homa kidogo wakati wa shambulio.

• Tophi – vivimbe vigumu vyeupe au njano chini ya ngozi kwenye vidole, viwiko, masikio (gauti sugu).

• Maungio kukakamaa na kupinda (gauti sugu).

Vipimo

• Kuchunguza majimaji ya kiungo (joint aspiration) – kuona fuwele za urate kwa hadubini; kipimo cha uhakika, na huondoa maambukizi ya kiungo.

• Kiwango cha asidi ya uric kwenye damu – mara nyingi juu, lakini huweza kuwa kawaida wakati wa shambulio; hupimwa tena wiki 2–4 baada ya shambulio.

• Vipimo vya figo, sukari, lehemu na kipimo kamili cha damu.

• X-ray au ultrasound ya kiungo – mmomonyoko wa mfupa au fuwele.

• Kipimo cha mkojo – mawe ya figo.

Kiungo chekundu, cha moto na kinachouma pamoja na homa kali kinaweza kuwa maambukizi ya kiungo (septic arthritis) – dharura inayohitaji kutofautishwa na gauti.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

Wakati wa shambulio

• Dawa za uvimbe (NSAIDs) – mf. naproxen, indomethacin au diclofenac – zianze mapema iwezekanavyo.

• Colchicine – dozi ndogo ndani ya saa 12–24 za mwanzo.

• Steroidi (vidonge au sindano ndani ya kiungo) – kwa wasioweza kutumia NSAIDs au colchicine, mf. wenye matatizo ya figo.

• Pumzisha kiungo, kiinue, weka barafu iliyofungwa kwenye kitambaa kwa dakika 20.

• Usianze wala kuacha dawa ya kushusha asidi ya uric wakati wa shambulio kama tayari unaitumia.

Kuzuia mashambulizi ya baadaye

• Allopurinol (au febuxostat) – dawa ya kila siku ya kushusha asidi ya uric, kwa wenye mashambulizi 2 au zaidi kwa mwaka, tophi, mawe ya figo au uharibifu wa kiungo. Huanzishwa kwa dozi ndogo na kuongezwa taratibu mpaka asidi ya uric ishuke chini ya kiwango lengwa.

• Colchicine ya dozi ndogo kwa miezi michache ya mwanzo wa allopurinol – kuzuia mashambulizi.

• Kubadilisha dawa zinazoongeza asidi ya uric pale inapowezekana.

• Matibabu ni ya muda mrefu, mara nyingi maisha yote.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mashambulizi ya mara kwa mara na maumivu sugu.

• Maungio kuharibika na kupinda.

• Tophi zinazoweza kutoa usaha au kupata vidonda.

• Mawe ya figo na ugonjwa sugu wa figo.

• Kuongezeka kwa hatari ya magonjwa ya moyo, shinikizo la juu la damu na kisukari.

• Madhara ya NSAIDs – vidonda vya tumbo na figo.

Kinga

• Punguza au acha pombe, hasa bia.

• Punguza nyama nyekundu, maini, figo, utumbo na baadhi ya vyakula vya baharini.

• Epuka soda na juisi za viwandani zenye sukari.

• Kunywa maji mengi – lita 2 au zaidi kwa siku isipokuwa umeshauriwa vinginevyo.

• Punguza uzito taratibu (si kwa kufunga kula ghafla).

• Kula mboga, matunda, maziwa yenye mafuta kidogo na nafaka.

• Dhibiti shinikizo la damu, kisukari na lehemu.

• Tumia allopurinol kila siku kama ulivyoelekezwa, hata usipokuwa na maumivu.

Lini umwone daktari

• Shambulio la kwanza la maumivu ya ghafla ya kiungo.

• Mashambulizi yanajirudia.

• Vivimbe chini ya ngozi au maungio kupinda.

• Unatumia allopurinol na umepata vipele.

• Mara moja (dharura): kiungo cha moto na kuvimba pamoja na homa kali na kutetemeka (huenda ni maambukizi ya kiungo), au vipele vinavyosambaa, malengelenge na vidonda mdomoni baada ya kuanza allopurinol – acha dawa na nenda hospitali.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara