Maelezo ya jumla

Tezi ya thairoidi ni tezi yenye umbo la kipepeo iliyo mbele ya shingo, chini ya koromeo. Hutengeneza homoni za thairoidi zinazodhibiti kasi ya mwili kutumia nishati, mapigo ya moyo, joto, uzito na ukuaji wa ubongo wa mtoto. Ili kutengeneza homoni hizi, tezi huhitaji madini joto (iodini) kutoka kwenye chakula.

Goita ni kuongezeka kwa ukubwa wa tezi hii.

• Goita iliyosambaa (diffuse) – tezi yote imevimba.

• Goita ya kinundu kimoja au vinundu vingi (nodular).

• Kulingana na homoni: homoni za kawaida (goita isiyo na sumu), homoni nyingi (hyperthyroidism – mf. Graves), au homoni chache (hypothyroidism).

Takwimu za ugonjwa

Duniani, goita huwapata mamia ya mamilioni ya watu, hasa katika maeneo yenye upungufu wa iodini. Tanzania ilikuwa na goita nyingi katika maeneo ya milimani (mf. Iringa, Mbeya, Ruvuma, Kagera) kabla ya mpango wa chumvi yenye madini joto ulioanzishwa miaka ya 1990, ambao umepunguza sana tatizo.

Goita na vinundu vya thairoidi huwapata wanawake mara 4–10 zaidi ya wanaume.

Visababishi na vihatarishi

• Upungufu wa madini joto (iodini) – kutumia chumvi isiyo na iodini.

• Ugonjwa wa Graves – kinga ya mwili huchochea tezi kukua na kutoa homoni nyingi.

• Hashimoto's thyroiditis – kinga hushambulia tezi; mara nyingi homoni chache.

• Vinundu vya thairoidi – kimoja au vingi.

• Saratani ya thairoidi – nadra.

• Ujauzito na kubalehe – mahitaji ya homoni huongezeka.

• Uvimbe wa tezi (thyroiditis) – baada ya virusi au kujifungua.

• Dawa – lithium, amiodarone.

• Vyakula vinavyozuia iodini (goitrogens) – mihogo isiyochakatwa vizuri, kabichi kwa wingi sana, pamoja na upungufu wa iodini.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Iodini ikipungua, tezi hushindwa kutengeneza homoni za kutosha. Tezi ya ubongo (pituitary) hutoa homoni ya TSH kwa wingi kuichochea, na tezi hukua ili kujaribu kufidia – hiyo ni goita.

Katika Graves, kingamwili hufanya kazi kama TSH na kuchochea tezi bila kukoma. Katika Hashimoto, uvimbe wa kinga huharibu tezi taratibu. Vinundu hukua kutokana na seli zinazozaliana kwa kasi tofauti.

Dalili na viashiria

• Uvimbe mbele ya shingo unaopanda na kushuka unapomeza.

• Kuhisi kubanwa kooni, kumeza kwa shida, sauti kukwaruza, kukoroma au kupumua kwa shida (goita kubwa).

Homoni nyingi (hyperthyroidism)

• Mapigo ya moyo kwenda haraka, kutetemeka, jasho, kutovumilia joto.

• Kupungua uzito ingawa unakula vizuri.

• Wasiwasi, kukosa usingizi.

• Kuharisha, hedhi kupungua.

• Macho kutoka nje (Graves).

Homoni chache (hypothyroidism)

• Uchovu, uvivu, usingizi mwingi.

• Kuongezeka uzito.

• Kuhisi baridi.

• Ngozi kavu, nywele kunyonyoka.

• Kukosa choo.

• Hedhi nyingi, sonona.

• Uso kuvimba.

Vipimo

• TSH na homoni za thairoidi (FT4, FT3) – kipimo cha kwanza.

• Kingamwili za thairoidi (TPO, TRAb) – Hashimoto au Graves.

• Ultrasound ya shingo – ukubwa, vinundu na sifa zake.

• FNAC – sindano nyembamba kuchukua seli za kinundu kuchunguza saratani.

• Thyroid scan – kwa vinundu vinavyotoa homoni nyingi.

• CT au X-ray ya kifua – goita kubwa inayoingia kifuani au kubana koromeo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hutegemea chanzo, ukubwa na homoni:

• Goita ndogo yenye homoni za kawaida – kufuatilia; kutumia chumvi yenye iodini kama kuna upungufu.

• Homoni chache – levothyroxine ya kila siku, mara nyingi maisha yote.

• Homoni nyingi – dawa za kuzuia tezi kutengeneza homoni (carbimazole, methimazole; propylthiouracil miezi ya mwanzo ya ujauzito) na propranolol kwa mapigo ya moyo; kisha tiba ya kudumu: iodini ya mionzi au upasuaji.

• Upasuaji (thyroidectomy) – goita kubwa inayobana, inayoleta wasiwasi wa mwonekano, kinundu chenye shaka ya saratani, au homoni nyingi zisizodhibitika. Baada ya upasuaji wa tezi yote, levothyroxine hutumika maisha yote.

• Saratani ya thairoidi – upasuaji, iodini ya mionzi na ufuatiliaji katika vituo vya saratani.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kubana koromeo na umio – kupumua na kumeza kwa shida.

• Thyroid storm – homoni nyingi sana ghafla: homa kali, mapigo ya moyo ya haraka sana, kuchanganyikiwa (dharura).

• Mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio, moyo kushindwa.

• Mifupa dhaifu.

• Kwa mjamzito: mimba kuharibika, mtoto kudumaa akili (upungufu wa iodini au homoni).

• Madhara ya upasuaji: sauti kubadilika, kalsiamu kushuka.

• Saratani isiyogunduliwa mapema.

Kinga

• Tumia chumvi yenye madini joto kila siku – angalia pakiti; ihifadhi mahali pakavu, palipofunikwa, mbali na jua.

• Ongeza chumvi mwishoni mwa kupika.

• Kula samaki, dagaa, mayai na maziwa.

• Chakata mihogo vizuri (kuloweka, kuchachua, kupika).

• Wajawazito na wanaonyonyesha wahudhurie kliniki – wanahitaji iodini zaidi.

Lini umwone daktari

• Uvimbe mpya shingoni au unaokua.

• Dalili za homoni nyingi au chache.

• Kinundu kigumu, kisichosogea, au pamoja na tezi za limfu shingoni.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida au sauti ya kukoroma wakati wa kuvuta pumzi, au homa kali na mapigo ya moyo ya haraka sana kwa mwenye goita yenye homoni nyingi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara