Maelezo ya jumla

Dengue ni maambukizi ya virusi vya dengue (aina nne: DENV-1 hadi DENV-4) vinavyoenezwa na mbu jike wa jamii ya Aedes, hasa Aedes aegypti. Mbu huyu ana madoa meupe miguuni, huishi karibu na makazi ya watu na huuma zaidi mchana, hasa asubuhi na jioni.

Kwa watu wengi dengue ni homa kali inayopona yenyewe. Lakini takribani mgonjwa 1 kati ya 20 hupata dengue kali – damu kuvuja nje ya mishipa, kutokwa damu na mshtuko – ambayo huua bila matibabu ya hospitali. Kuambukizwa mara ya pili na aina tofauti ya virusi huongeza hatari ya dengue kali.

Dengue mara nyingi hudhaniwa kuwa malaria. Kipimo cha malaria kikiwa hasi wakati wa mlipuko wa dengue, ni muhimu kufikiria dengue.

Takwimu za ugonjwa

Dengue imeongezeka kwa kasi duniani; mwaka 2024 zaidi ya wagonjwa milioni 14 waliripotiwa – idadi kubwa kuliko wakati wowote. Takribani nusu ya watu duniani wanaishi maeneo yenye hatari ya dengue.

Tanzania imekumbwa na milipuko ya dengue, hasa Dar es Salaam na mikoa ya pwani – mfano mwaka 2014, 2019 (zaidi ya wagonjwa 6,000) na 2023–2024. Milipuko hutokea zaidi baada ya mvua, maji yanapotuama kwenye vyombo karibu na nyumba.

Visababishi na vihatarishi

Mtu huambukizwa akiumwa na mbu wa Aedes aliyemuuma mgonjwa wa dengue. Dengue haiambukizwi moja kwa moja kati ya watu (isipokuwa mara chache kwa damu au kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto).

Mazalia ya mbu wa dengue

• Maji safi yaliyotuama kwenye ndoo, mapipa, matairi ya zamani, makopo, vyungu vya maua, mifereji iliyoziba na matanki yasiyofunikwa.

Wanaoweza kupata dengue kali

• Waliowahi kuugua dengue (maambukizi ya pili).

• Watoto wachanga na wazee.

• Wajawazito.

• Wenye kisukari, shinikizo la juu la damu, magonjwa ya moyo, figo au seli mundu.

• Unene uliokithiri.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Baada ya kuumwa, virusi huzaliana kwenye ngozi na tezi za limfu, kisha husambaa kwenye damu. Kipindi cha kupevuka ni siku 4–10. Kinga ya mwili hupambana na virusi na kuleta homa na maumivu.

Kwa baadhi, hasa siku ya 3–7 homa inapoanza kushuka (awamu ya hatari), kuta za mishipa midogo ya damu huvuja maji, damu inakuwa nzito, chembe sahani hushuka na shinikizo la damu hushuka. Bila maji ya mshipani ya kiasi sahihi, hali hii huleta mshtuko na viungo kushindwa.

Dalili na viashiria

Dengue ya kawaida

• Homa kali ya ghafla (siku 2–7).

• Maumivu makali ya kichwa na nyuma ya macho.

• Maumivu makali ya misuli, maungio na mifupa ("homa ya kuvunja mifupa").

• Kichefuchefu na kutapika.

• Vipele vyekundu mwilini.

• Tezi kuvimba.

• Kutokwa damu kidogo puani au fizini.

Dalili za hatari – hasa homa inaposhuka

• Maumivu makali ya tumbo.

• Kutapika mara kwa mara.

• Kutokwa damu – fizi, pua, matapishi, kinyesi au hedhi nzito.

• Kupumua haraka, tumbo au kifua kujaa maji.

• Uchovu mkubwa, kutotulia au kusinzia.

• Kukojoa kidogo.

• Ngozi baridi na jasho.

Vipimo

• Kipimo cha haraka cha NS1 antigen – siku 1–5 za mwanzo.

• Kipimo cha IgM/IgG – baada ya siku 5.

• PCR – maabara maalum.

• Kipimo kamili cha damu – chembe sahani kushuka na hematokriti kupanda ni dalili muhimu za ufuatiliaji.

• Kipimo cha malaria – kila mwenye homa.

• Vipimo vya ini na figo kwa wagonjwa wakali.

Matibabu

Hakuna dawa ya kuua virusi vya dengue. Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ni ya kusaidia mwili:

• Paracetamol kwa homa na maumivu – usizidishe dozi.

• Usitumie aspirini, ibuprofen, diclofenac au dawa nyingine za NSAIDs, wala steroidi – huongeza hatari ya kutokwa damu.

• Kunywa maji mengi – maji, ORS, juisi, supu.

• Pumzika, tumia chandarua hata mchana ili mbu wasiambukize wengine.

• Ufuatiliaji wa kila siku wa damu kwa wagonjwa wenye dalili za hatari au makundi hatarishi.

• Kulazwa kwa dengue yenye dalili za hatari au dengue kali – maji ya mshipani kwa kiasi kinachofuatiliwa kwa karibu, damu au chembe sahani pale zinahitajika, na oksijeni.

• Antibiotiki hazisaidii dengue.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mshtuko wa dengue (dengue shock syndrome).

• Kutokwa damu nyingi.

• Ini, moyo, ubongo au figo kuathirika.

• Kwa wajawazito: kuzaliwa njiti, kutokwa damu wakati wa kujifungua, mtoto kuambukizwa.

• Uchovu na sonona kwa wiki kadhaa baada ya kupona.

• Kifo – chini ya 1% kwa wanaotibiwa vizuri hospitali.

Kinga

• Ondoa mazalia ya mbu kila wiki: mwaga maji yaliyotuama, funika mapipa na matanki, toboa au ondoa matairi na makopo, safisha mifereji.

• Kujikinga na kuumwa mchana: dawa za kufukuza mbu, nguo za mikono mirefu, neti kwenye madirisha.

• Watoto na wagonjwa walale chini ya chandarua hata mchana.

• Shiriki kampeni za usafi wa mazingira na unyunyiziaji dawa wakati wa milipuko.

• Chanjo: zipo chanjo za dengue katika baadhi ya nchi, hasa kwa waliowahi kuugua; kwa sasa hazitumiki kwa kawaida Tanzania.

Lini umwone daktari

• Homa kali yenye maumivu makali ya mwili na nyuma ya macho, hasa wakati wa mlipuko – na kipimo cha malaria hasi.

• Wewe ni mjamzito, mzee au una magonjwa sugu na una homa.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya tumbo, kutapika mara kwa mara, kutokwa damu sehemu yoyote, kusinzia au kutotulia, kupumua kwa shida, au kukojoa kidogo – hasa homa inapoanza kushuka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara