Maelezo ya jumla

Homa ya ini, kitaalamu hepatitis, maana yake ni ini kuvimba na seli zake kuharibika. Ini ni kiungo muhimu kinachosafisha sumu mwilini, kutengeneza protini za kugandisha damu na kusaidia mmeng'enyo wa mafuta, hivyo likiharibika mwili mzima huathirika.

Chanzo kikuu ni virusi vya homa ya ini, ambavyo vipo aina tano: A, B, C, D na E. Kila aina ina njia yake ya kuambukiza na mwenendo wake. Homa ya ini inaweza pia kusababishwa na pombe, baadhi ya dawa na dawa za mitishamba, mafuta kujaa kwenye ini na kinga ya mwili kushambulia ini.

Homa ya ini huweza kuwa ya ghafla (acute) – ikaisha ndani ya wiki au miezi michache – au sugu (chronic), ikadumu kwa zaidi ya miezi 6 na kuharibu ini polepole kwa miaka mingi bila dalili.

Aina za virusi vya homa ya ini kwa ufupi

• Homa ya ini A: huenezwa kwa chakula na maji yaliyochafuliwa na kinyesi; huwapata zaidi watoto; hupona yenyewe na haiwi sugu.

• Homa ya ini B: huenezwa kwa damu, ngono na kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa kujifungua; huweza kuwa sugu; kuna chanjo.

• Homa ya ini C: huenezwa zaidi kwa damu (sindano, vifaa vyenye ncha kali visivyosafishwa, damu isiyopimwa); mara nyingi huwa sugu; kuna dawa za kuponya.

• Homa ya ini D: humpata tu mtu ambaye tayari ana homa ya ini B, na huleta ugonjwa mkali zaidi.

• Homa ya ini E: huenezwa kwa maji machafu; kwa kawaida hupona yenyewe, lakini ni hatari sana kwa wajawazito.

Takwimu za ugonjwa

Kwa mujibu wa WHO, mwaka 2022 watu takribani milioni 254 duniani walikuwa wakiishi na homa ya ini B sugu na milioni 50 na homa ya ini C, na homa ya ini ya virusi iliua takribani watu milioni 1.3. Wengi wao hawajui kuwa wameambukizwa.

Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara ina kiwango kikubwa cha homa ya ini B. Tafiti za Tanzania zinaonyesha kati ya asilimia 3 na 8 ya watu wazima wana homa ya ini B sugu, kutegemea eneo na kundi, wakati homa ya ini C ni chini ya asilimia 1–2. Homa ya ini A ni ya kawaida kwa watoto katika maeneo yenye uhaba wa maji safi.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Kinyesi kwenda mdomoni (A na E): chakula au maji yaliyochafuliwa, kutokunawa mikono, vyoo duni.

• Damu (B, C, D): kuchangia sindano, nyembe, mswaki au vifaa vya kuchorea tattoo na kutoboa; vifaa vya hospitali visivyosafishwa; kuongezewa damu isiyopimwa.

• Ngono isiyo salama (hasa B, na D): maambukizi kupitia majimaji ya ngono.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto (hasa B): wakati wa kujifungua; watoto wanaoambukizwa hivi mara nyingi hupata homa ya ini sugu.

Vihatarishi

• Kutokuchanjwa dhidi ya homa ya ini B.

• Kuishi na mtu mwenye homa ya ini B.

• Wapenzi wengi na ngono bila kondomu.

• Kujidunga dawa za kulevya.

• Wahudumu wa afya wanaochomwa na sindano kazini.

• Wagonjwa wanaosafishwa damu (dialysis) au kuongezewa damu mara kwa mara.

• Kuishi na VVU.

Homa ya ini isiyotokana na virusi

Unywaji pombe kupita kiasi, baadhi ya dawa (mf. dawa za TB, kuzidisha paracetamol) na dawa za mitishamba, mafuta kujaa kwenye ini kwa sababu ya unene na kisukari, pamoja na kinga ya mwili kushambulia ini (autoimmune hepatitis).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi huingia kwenye seli za ini na kuzaliana humo. Kinga ya mwili hushambulia seli zilizoambukizwa ili kuondoa virusi, na mapambano hayo ndiyo huleta uvimbe na kuharibu seli za ini. Ini lililovimba hushindwa kutoa nyongo vizuri, hivyo rangi ya nyongo (bilirubini) hurudi kwenye damu na kuleta manjano, mkojo mweusi na kinyesi cheupe.

Kwa homa ya ini A na E, kinga hushinda na ini hupona. Kwa homa ya ini B na C, virusi wanaweza kubaki ndani ya ini kwa miaka mingi. Uvimbe wa muda mrefu huacha makovu (fibrosis) ambayo polepole hugeuza ini kuwa gumu na lililosinyaa (ini kusinyaa – cirrhosis). Ini lililosinyaa huweza kushindwa kufanya kazi na huongeza sana hatari ya saratani ya ini.

Umri wa kuambukizwa ni muhimu: mtoto mchanga akiambukizwa homa ya ini B, uwezekano wa kupata ugonjwa sugu ni zaidi ya 9 kati ya 10, wakati mtu mzima akiambukizwa, wengi hupona kabisa.

Dalili na viashiria

Homa ya ini ya ghafla

• Uchovu na kujisikia vibaya mwili mzima.

• Homa kidogo, maumivu ya misuli na maungio.

• Kukosa hamu ya kula, kichefuchefu na kutapika.

• Maumivu au uzito upande wa juu kulia wa tumbo.

• Mkojo mweusi kama chai, kinyesi cheupe kama udongo.

• Macho na ngozi kuwa njano (manjano).

• Mwili kuwasha.

Watoto wengi na watu wazima wengi wenye homa ya ini B au C hawaonyeshi dalili zozote mwanzoni.

Homa ya ini sugu

Mara nyingi haina dalili kwa miaka mingi, ndiyo maana watu hugundulika wakiwa wamechelewa. Dalili zikitokea huwa uchovu, kukosa hamu ya kula na maumivu kidogo upande wa kulia wa tumbo.

Dalili za ini lililoharibika sana

• Tumbo kujaa maji na miguu kuvimba.

• Kutapika damu au kinyesi cheusi kama lami.

• Kutokwa damu kirahisi na michubuko.

• Kuchanganyikiwa, usingizi mwingi au kupoteza fahamu.

• Kupungua uzito na misuli kunyauka.

Vipimo

Vipimo hutegemea aina ya homa ya ini inayoshukiwa:

• Vipimo vya virusi: HBsAg (homa ya ini B), anti-HCV (homa ya ini C), IgM ya homa ya ini A au E; vipimo vya kiasi cha virusi kwenye damu (HBV DNA, HCV RNA) kwa wenye ugonjwa sugu.

• Vipimo vya ini (LFT): ALT, AST, bilirubini na albumini – huonyesha kiasi cha uharibifu.

• Kipimo cha kuganda kwa damu (PT/INR) na kipimo kamili cha damu.

• Vipimo vya figo na sukari ya damu.

• Ultrasound ya tumbo – kuangalia ukubwa na umbo la ini, maji tumboni na uvimbe wa saratani.

• Kupima makovu ya ini: alama ya APRI kutokana na vipimo vya damu, au FibroScan panapopatikana.

• Kipimo cha VVU na cha homa ya ini D kwa wenye homa ya ini B.

Wajawazito wote hupimwa homa ya ini B kliniki ya wajawazito ili kumkinga mtoto.

Matibabu

Homa ya ini A na E

Hakuna dawa ya kuua virusi hivi; ini hupona lenyewe ndani ya wiki kadhaa. Huduma ni kupumzika, kunywa maji ya kutosha, kula vizuri, kuepuka pombe na kuepuka dawa na mitishamba isiyo ya lazima. Paracetamol ya kiasi kidogo inaweza kutumika kwa ushauri wa mtaalamu. Mgonjwa hulazwa akitapika sana, akichanganyikiwa au damu ikishindwa kuganda, na mjamzito mwenye homa ya ini E hufuatiliwa kwa karibu hospitali.

Homa ya ini B

Homa ya ini B ya ghafla hutibiwa kwa huduma saidizi, na kipimo hurudiwa baada ya miezi 6 kuona kama imepona au imekuwa sugu. Si kila mwenye homa ya ini B sugu anahitaji dawa; daktari huamua kwa kuangalia kiasi cha virusi, vipimo vya ini, makovu ya ini, historia ya familia ya saratani ya ini na magonjwa mengine. Wanaostahili hutumia dawa ya kuzuia virusi kuzaliana – kwa kawaida tenofovir (au entecavir) – kidonge kimoja kila siku, mara nyingi kwa muda mrefu, na kwa maisha yote kwa wenye ini kusinyaa. Dawa hizi hazitokomezi virusi lakini huzuia ini kuendelea kuharibika na hupunguza hatari ya saratani.

Homa ya ini C

Homa ya ini C sasa inatibika na kupona kabisa kwa vidonge vya kumeza vya wiki 12 (wiki 24 kwa wenye ini kusinyaa), kwa mchanganyiko wa sofosbuvir na daclatasvir au velpatasvir. Zaidi ya wagonjwa 9 kati ya 10 hupona. Kipimo cha virusi hurudiwa miezi 3 baada ya kumaliza dawa.

Homa ya ini D

Haina tiba rahisi; hufuatiliwa na wataalamu wa ini. Kujikinga na homa ya ini B kwa chanjo ndiko kunakozuia pia homa ya ini D.

Kwa wote wenye homa ya ini sugu

• Acha pombe kabisa.

• Usitumie dawa za mitishamba au dawa za maumivu bila ushauri – baadhi huharibu ini.

• Hudhuria kliniki kwa vipimo vya ini na ultrasound ya kuchunguza saratani mara kwa mara (kwa kawaida kila miezi 6 kwa walio katika hatari).

• Wanaoishi nyumbani na mwenzi wapimwe na wachanjwe.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ini kushindwa kufanya kazi ghafla (fulminant hepatitis) – nadra, lakini huua; hatari zaidi kwa homa ya ini B, D na kwa wajawazito wenye homa ya ini E.

• Ini kusinyaa (cirrhosis), maji kujaa tumboni na kutapika damu.

• Saratani ya ini.

• Kuambukiza mtoto wakati wa kujifungua (homa ya ini B).

• Kupoteza mimba au kifo cha mama kwa homa ya ini E katika miezi ya mwisho ya ujauzito.

• Matatizo ya figo, mishipa ya damu na ngozi kwa homa ya ini B na C sugu.

Kinga

• Chanjo ya homa ya ini B: hutolewa kwa watoto wote kwenye ratiba ya taifa, ikiwemo dozi ya kwanza ndani ya saa 24 baada ya kuzaliwa. Watu wazima wasio na kinga – hasa wahudumu wa afya na wenzi wa wenye homa ya ini B – wapime na wachanjwe.

• Kumkinga mtoto: mjamzito mwenye homa ya ini B na kiasi kikubwa cha virusi hupewa dawa kuanzia miezi ya mwisho ya ujauzito, na mtoto hupata chanjo (pamoja na kinga maalum ya HBIG panapopatikana) mara baada ya kuzaliwa.

• Kinga ya haraka baada ya kuchomwa na sindano au kugusana na damu (PEP ya homa ya ini B), ikiwezekana ndani ya saa 24.

• Usichangie sindano, nyembe, mswaki, vifaa vya kunyolea au kutoboa. Hakikisha vifaa vya tattoo, kutoboa masikio na tohara ni safi.

• Tumia kondomu na punguza idadi ya wapenzi.

• Kunywa maji safi au yaliyochemshwa, nawa mikono kwa sabuni baada ya choo na kabla ya kula, osha matunda na mboga.

• Kuna chanjo ya homa ya ini A, inayopatikana zaidi kwenye vituo binafsi.

Lini umwone daktari

• Macho au ngozi kuwa njano, mkojo mweusi au kinyesi cheupe.

• Kipimo cha HBsAg au cha homa ya ini C kimeonyesha majibu chanya – hata kama huna dalili, unahitaji kliniki ya kufuatilia.

• Umechomwa na sindano au umegusana na damu ya mtu mwingine – nenda haraka (ndani ya saa 24).

• Mjamzito mwenye homa ya ini B au mwenye manjano.

• Mara moja (dharura): kuchanganyikiwa au usingizi usio wa kawaida, kutapika damu, kinyesi cheusi, kutokwa damu, tumbo kuvimba ghafla au kutapika kila kitu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara