Maelezo ya jumla

Homa ya mgunda (leptospirosis) ni ugonjwa wa bakteria wa jamii ya Leptospira ambao watu wengi hawaufahamu, ingawa upo hapa nchini na mara nyingi hudhaniwa kuwa malaria. Ni ugonjwa wa wanyama unaoweza kuwapata binadamu (zoonosis): bakteria huishi kwenye figo za panya, ng'ombe, nguruwe, mbwa na wanyama wengine, na hutoka kwenye mkojo wao kuingia kwenye maji, matope na udongo.

Kwa watu wengi ugonjwa huu ni mdogo na hufanana na malaria au mafua. Kwa takribani mgonjwa 1 kati ya 10, huwa ugonjwa mkali unaoleta manjano, figo kushindwa kufanya kazi na kuvuja damu kwenye mapafu (Weil's disease). Kuwahi matibabu huokoa maisha.

Baadhi ya watu huuita pia homa ya panya, na aina yake kali hujulikana kama Weil's disease.

Takwimu za ugonjwa

Leptospirosis hupatikana duniani kote lakini ni ya kawaida zaidi katika nchi za joto zenye mvua nyingi. Shirika la Afya Duniani (WHO) hukadiria zaidi ya watu milioni 1 huugua kila mwaka na takribani 60,000 hufariki.

Tanzania na Afrika Mashariki, tafiti zimeonyesha leptospirosis kuwa mojawapo ya visababishi vya homa ambavyo mara nyingi hudhaniwa kuwa malaria, hasa kwa wafugaji, wakulima wa mpunga na wakazi wa maeneo yenye panya wengi. Milipuko huongezeka baada ya mvua kubwa na mafuriko.

Visababishi na vihatarishi

Bakteria huingia mwilini kupitia michubuko au vidonda vya ngozi, au kupitia utando wa macho, pua na mdomo, mtu anapogusa maji, matope au udongo uliochafuliwa na mkojo wa wanyama. Mara chache huambukizwa kwa kula au kunywa vitu vilivyochafuliwa. Haiambukizwi kwa urahisi kutoka mtu mmoja kwenda mwingine.

Vihatarishi

• Kazi za kilimo hasa mashamba ya mpunga na miwa, ufugaji, uchinjaji wa wanyama na huduma za mifugo.

• Kutembea au kuogelea kwenye maji yaliyotuama, mafuriko au mitaro bila viatu.

• Kuishi au kufanya kazi mahali penye panya wengi (masoko, maghala, mitaro ya maji machafu).

• Kazi za uchimbaji madini, usafi wa mitaro na wanajeshi wanaofanya mazoezi kwenye maji.

• Kuwa na vidonda au michubuko kwenye miguu na mikono.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Baada ya kuingia mwilini, bakteria husambaa haraka kwenye damu na kufika kwenye viungo vyote. Kipindi cha kupevuka kwa ugonjwa ni kati ya siku 2 na 30 (mara nyingi siku 5–14).

Ugonjwa huwa na awamu mbili: awamu ya kwanza (siku 3–7) bakteria wako kwenye damu na huleta homa kali; baadaye kinga ya mwili huanza kuwaondoa, lakini kwa baadhi ya watu bakteria hubaki kwenye figo, ini, macho na ubongo. Katika awamu ya pili, uvimbe wa mishipa midogo ya damu huharibu viungo hivi – ini (manjano), figo (kukojoa kidogo) na mapafu (kuvuja damu).

Dalili na viashiria

Ugonjwa mdogo (wengi)

• Homa ya ghafla na kutetemeka.

• Maumivu makali ya kichwa.

• Maumivu makali ya misuli, hasa ya ugoko (calf) na mgongo wa chini.

• Macho kuwa mekundu bila usaha (conjunctival suffusion) – dalili muhimu ya kutofautisha.

• Kichefuchefu, kutapika, kuharisha au maumivu ya tumbo.

Ugonjwa mkali (Weil's disease)

• Manjano (macho na ngozi kuwa njano).

• Kukojoa kidogo au kutokojoa (figo kushindwa kufanya kazi).

• Kukohoa damu na kupumua kwa shida (kuvuja damu kwenye mapafu).

• Madoa ya damu kwenye ngozi, kutokwa damu puani au fizi.

• Shingo kukakamaa na maumivu makali ya kichwa (homa ya uti wa mgongo).

Vipimo

Kwa kuwa dalili hufanana na malaria, homa ya matumbo, dengue na homa ya ini, daktari huuliza historia ya kugusa maji, mifugo au panya.

• Kipimo cha malaria (mRDT au hadubini) kwanza, ili kuondoa malaria.

• Vipimo vya kingamwili za Leptospira (ELISA, kipimo cha haraka; kipimo cha MAT kwenye maabara maalum) – huanza kuonyesha baada ya siku 5–7.

• PCR ya damu au mkojo wiki ya kwanza, panapopatikana.

• Kipimo kamili cha damu, vipimo vya figo na ini – kuangalia ukali wa ugonjwa.

• Kipimo cha mkojo, na X-ray ya kifua kwa wenye kukohoa damu.

Matibabu

Leptospirosis haimo kwenye mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026); matibabu hufuata mapendekezo ya WHO na hutolewa na mtaalamu wa afya.

• Ugonjwa mdogo: antibiotiki za kumeza (mf. doxycycline au amoxicillin) – huanzishwa mapema hata kabla ya vipimo kuthibitisha, pale dalili na historia vinapoashiria ugonjwa huu.

• Ugonjwa mkali: kulazwa hospitali na kupewa antibiotiki za sindano (mf. penicillin au ceftriaxone).

• Huduma saidizi: maji ya kutosha, dawa za homa na maumivu (paracetamol), ufuatiliaji wa mkojo; dialysis kwa figo zilizoshindwa na oksijeni kwa wenye shida ya kupumua.

• Epuka dawa za maumivu za NSAIDs (mf. ibuprofen, diclofenac) bila ushauri – huweza kuharibu figo zaidi.

Wengi hupona kabisa ndani ya wiki 1–3; uchovu huweza kudumu wiki kadhaa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Figo kushindwa kufanya kazi ghafla.

• Ini kuathirika na manjano makali.

• Kuvuja damu kwenye mapafu – chanzo kikuu cha vifo.

• Homa ya uti wa mgongo.

• Uvimbe wa misuli ya moyo na mapigo yasiyo ya kawaida.

• Uvimbe wa macho (uveitis) wiki au miezi baadaye.

• Kwa wajawazito, hatari ya mimba kuharibika.

Kinga

• Vaa buti na glovu unapofanya kazi kwenye maji, matope, mashamba ya mpunga au na mifugo.

• Funika vidonda na michubuko kwa plasta isiyopitisha maji.

• Epuka kuogelea au kuvuka maji ya mafuriko na yaliyotuama.

• Dhibiti panya: hifadhi chakula vizuri, ondoa takataka, ziba matundu ya nyumba na maghala.

• Chemsha au tibu maji ya kunywa; kunawa mikono baada ya kazi.

• Chanjo ya mifugo na mbwa panapopatikana.

• Wanaokwenda kwenye hatari kubwa ya muda mfupi (mf. kazi za mafuriko) huweza kushauriwa dawa ya kinga na mtaalamu.

Lini umwone daktari

• Homa pamoja na maumivu makali ya misuli au macho mekundu baada ya kugusa maji, matope au mifugo – hasa kama kipimo cha malaria ni hasi.

• Mara moja (dharura): manjano, kukojoa kidogo, kukohoa damu, kupumua kwa shida, kutokwa damu, shingo kukakamaa au kuchanganyikiwa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara