Maelezo ya jumla

Homa ya uti wa mgongo, kitaalamu meningitis, ni uvimbe wa utando (meninges) unaofunika na kulinda ubongo na uti wa mgongo. Mara nyingi husababishwa na maambukizi, na huathiri pia majimaji yanayozunguka ubongo (CSF).

• Ya bakteria – kali zaidi; inaweza kuua au kuacha ulemavu ndani ya saa chache. Ni dharura.

• Ya virusi – ya kawaida zaidi na mara nyingi si kali; wengi hupona.

• Ya fangasi (cryptococcus) – zaidi kwa wenye VVU walio na kinga ya chini sana.

• Ya kifua kikuu (TB meningitis) – huanza polepole kwa wiki kadhaa.

• Mara chache: vimelea wengine, saratani au dawa.

Makala hii inahusu zaidi vijana na watu wazima. Kwa watoto wachanga dalili ni tofauti na zimeelezwa kwenye makala za Afya ya Mtoto.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria zaidi ya watu milioni 2.5 hupata homa ya uti wa mgongo kila mwaka duniani na takribani 250,000 hufariki. Hata ikitibiwa, homa ya uti wa mgongo ya bakteria huua takribani mgonjwa 1 kati ya 6, na mmoja kati ya watano wanaopona hubaki na ulemavu.

Afrika ina ukanda wa homa ya uti wa mgongo kuanzia Senegal hadi Ethiopia, wenye milipuko mikubwa ya meningococcus wakati wa kiangazi. Tanzania iko nje ya ukanda mkuu lakini milipuko imewahi kutokea. Hapa nchini, homa ya uti wa mgongo ya cryptococcus na ya TB ni ya kawaida kwa watu wenye VVU.

Visababishi na vihatarishi

Visababishi vikuu kwa watu wazima

• Streptococcus pneumoniae (pneumococcus) – chanzo kikuu cha bakteria kwa watu wazima.

• Neisseria meningitidis (meningococcus) – husababisha milipuko; huenea kwa matone ya hewa na mgusano wa karibu.

• Haemophilus influenzae aina b (Hib) – imepungua sana kutokana na chanjo.

• Listeria – kwa wazee, wajawazito na wenye kinga dhaifu.

• Cryptococcus na TB – kwa wenye VVU.

• Virusi – enterovirus, herpes simplex, mumps, VVU.

Vihatarishi

• VVU, hasa bila ARV.

• Kuishi kwenye msongamano (mabweni, magereza, kambi).

• Kutokuchanjwa.

• Kutokuwa na wengu au wengu kutofanya kazi (seli mundu).

• Maambukizi ya masikio au sinasi, jeraha la kichwa lenye majimaji kutoka puani.

• Kisukari, ulevi, saratani, ujauzito (Listeria).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vimelea vingi huishi kooni au puani. Huingia kwenye damu, kisha huvuka kizuizi cha ubongo na kuingia kwenye majimaji ya ubongo, ambako kinga ni dhaifu. Huzaliana haraka na kuleta uvimbe mkubwa wa utando wa ubongo.

Uvimbe huongeza shinikizo ndani ya fuvu, hupunguza damu inayofika ubongoni na huweza kuharibu neva za kusikia na kuona. Kwa meningococcus, bakteria huweza pia kuleta sepsisi kali yenye vipele vya damu na mshtuko ndani ya saa chache.

Dalili na viashiria

• Homa ya ghafla.

• Maumivu makali ya kichwa.

• Shingo kukakamaa – kushindwa kugusisha kidevu kifuani.

• Kichefuchefu na kutapika.

• Kuumizwa na mwanga.

• Kuchanganyikiwa, kusinzia au kupoteza fahamu.

• Degedege.

• Vipele vya zambarau visivyopotea ukivibonyeza kwa glasi – dalili ya meningococcus, dharura kubwa.

Homa ya uti wa mgongo ya TB na ya cryptococcus mara nyingi huanza polepole kwa maumivu ya kichwa yanayozidi kwa wiki kadhaa, homa ndogo, kubadilika tabia na baadaye kuchanganyikiwa – hasa kwa mtu mwenye VVU.

Vipimo

• Kipimo cha majimaji ya uti wa mgongo (lumbar puncture) – kipimo kikuu; huonyesha seli, protini, sukari, Gram stain, kuotesha vimelea, CrAg (cryptococcus), GeneXpert (TB) na PCR.

• Kuotesha damu – kabla ya antibiotiki, bila kuchelewesha matibabu.

• Kipimo cha malaria – malaria ya ubongo hufanana nayo.

• Kipimo cha VVU na CrAg ya damu kwa wenye VVU.

• Kipimo kamili cha damu, sukari, chumvi za mwili, figo.

• CT scan ya kichwa kabla ya lumbar puncture kwa wenye dalili za udhaifu wa upande mmoja, kuvimba kwa macho ya ndani au kupoteza fahamu sana.

Antibiotiki hazisubiri majibu ya vipimo – hutolewa haraka mara homa ya uti wa mgongo ya bakteria inaposhukiwa.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hufanyika hospitalini:

• Ya bakteria: antibiotiki za mshipani haraka iwezekanavyo – kwa kawaida ceftriaxone au cefotaxime (au benzylpenicillin pamoja na chloramphenicol) kwa siku 10–14; ampicillin huongezwa pale Listeria inashukiwa. Dexamethasone hutolewa mwanzoni kwa baadhi ya wagonjwa ili kupunguza uvimbe na uziwi.

• Ya virusi: huduma saidizi – maji, dawa za maumivu na homa; acyclovir kwa herpes simplex.

• Ya cryptococcus: dawa maalum za fangasi kwa mchanganyiko (amphotericin B, flucytosine na fluconazole), kupunguza shinikizo la majimaji kwa lumbar puncture za kurudia, kisha ARV baada ya wiki kadhaa.

• Ya TB: dawa za TB kwa miezi 12 pamoja na steroidi.

• Huduma saidizi: maji, oksijeni, kudhibiti degedege, homa na sukari, na lishe.

• Watu wa karibu na mgonjwa wa meningococcus (wanaoishi naye) hupewa dozi moja ya antibiotiki ya kinga.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Uziwi – tatizo la kawaida zaidi baada ya kupona.

• Degedege na kifafa.

• Matatizo ya kufikiri, kumbukumbu na tabia.

• Kupooza na matatizo ya kuona.

• Maji kujaa kwenye ubongo (hydrocephalus).

• Kwa meningococcus: sepsisi, kuoza kwa vidole au viungo na kukatwa.

• Kifo.

Kinga

• Chanjo za utotoni: Hib (ndani ya chanjo ya pentavalent) na pneumococcal (PCV) – zimo kwenye ratiba ya taifa.

• Chanjo za meningococcus wakati wa milipuko, kwa wasafiri wa Hija na Umra na kwa makundi hatarishi.

• Chanjo ya pneumococcal kwa wazee na wenye magonjwa sugu, panapopatikana.

• ARV kwa wenye VVU, na uchunguzi wa CrAg kwa wenye CD4 chini.

• Funika mdomo unapokohoa, nawa mikono, fungua madirisha na epuka msongamano wakati wa milipuko.

• Wajawazito waepuke maziwa yasiyochemshwa na vyakula vilivyokaa muda mrefu (Listeria).

• Dawa ya kinga kwa watu wa karibu na mgonjwa, kama itakavyoelekezwa na wataalamu wa afya.

Lini umwone daktari

• Mara moja (dharura): homa pamoja na maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, kutapika, kuchanganyikiwa, degedege, kusinzia sana au vipele vya zambarau visivyopotea vikibonyezwa.

• Mtu mwenye VVU mwenye maumivu ya kichwa yanayozidi kwa siku au wiki, au mabadiliko ya tabia.

• Umeishi au umekaa karibu na mgonjwa wa homa ya uti wa mgongo ya bakteria – nenda kituoni kwa ushauri wa dawa ya kinga.

• Baada ya kupona: kupima usikivu na kuhudhuria kliniki ya ufuatiliaji.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara