Kaswende (syphilis) ni ugonjwa wa zinaa wa bakteria unaoanza na kidonda kisicho na maumivu sehemu za siri, kisha vipele vya mwili mzima, na baadaye hujificha kwa miaka. Usipotibiwa huharibu moyo, ubongo na macho, na huambukiza mtoto tumboni. Hutibika kwa sindano ya penicillin.

Kaswende (syphilis) ni ugonjwa wa zinaa unaosababishwa na bakteria aitwaye Treponema pallidum. Ni ugonjwa wa zamani sana lakini bado upo kwa wingi, na ni hatari kwa sababu dalili zake za mwanzo hupotea zenyewe, mtu akadhani amepona wakati bakteria bado wanaendelea kuharibu mwili.

Kaswende hupita katika hatua: hatua ya kwanza (kidonda), hatua ya pili (vipele na dalili za mwili mzima), hatua ya kujificha (hakuna dalili), na kwa wachache hatua ya tatu inayoharibu moyo, ubongo, mifupa na ngozi miaka mingi baadaye. Mjamzito mwenye kaswende anaweza kumwambukiza mtoto tumboni (kaswende ya kuzaliwa nayo).

Habari njema ni kwamba kaswende hutibika kirahisi kwa sindano ya penicillin, hasa ikigunduliwa mapema.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa mwaka 2022 watu wazima takribani milioni 8 duniani waliambukizwa kaswende upya, na kaswende ya kuzaliwa nayo ilisababisha zaidi ya vifo 200,000 vya watoto tumboni na wachanga. Idadi ya wagonjwa imeongezeka katika nchi nyingi katika miaka ya karibuni.

Tanzania, wajawazito wote hupimwa kaswende katika hudhurio la kwanza la kliniki, pamoja na VVU na homa ya ini B, kama sehemu ya mpango wa kutokomeza maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto. Kaswende huonekana zaidi kwa wenye wapenzi wengi, wenye magonjwa mengine ya zinaa na wanaoishi na VVU.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Ngono ya ukeni, ya njia ya haja kubwa au ya mdomo kwa kugusa kidonda au vipele vya kaswende.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa ujauzito (kupitia kondo la nyuma) au wakati wa kujifungua.

• Mara chache sana kupitia damu.

Kaswende haiambukizwi kwa kukaa kwenye choo, kuchangia nguo, vyombo au bwawa la kuogelea.

Vihatarishi

• Ngono bila kondomu na wapenzi wengi au wapya.

• Kuwa na ugonjwa mwingine wa zinaa, au kuishi na VVU.

• Wanaume wanaofanya ngono na wanaume.

• Biashara ya ngono, na matumizi ya pombe au dawa za kulevya yanayosababisha ngono isiyo salama.

• Mwenzi aliyetibiwa wakati wewe hujatibiwa – mnaambukizana tena.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria huingia mwilini kupitia michubuko midogo kwenye ngozi au utando wa sehemu za siri, mdomo au njia ya haja kubwa. Baada ya wastani wa wiki 3 (kati ya siku 10 na 90), kidonda hutokea pale walipoingilia. Kwa wakati huo bakteria tayari wameshaingia kwenye damu.

Kidonda hupona chenyewe ndani ya wiki 3–6, lakini bakteria husambaa mwili mzima na kuleta hatua ya pili wiki kadhaa baadaye. Dalili hizi nazo hupotea, na ugonjwa huingia hatua ya kujificha ambayo inaweza kudumu miaka mingi bila dalili. Kwa takribani theluthi moja ya wasiotibiwa, bakteria huendelea kuharibu mishipa mikubwa ya damu, ubongo, uti wa mgongo na viungo vingine – hatua ya tatu.

Bakteria wanaweza kufika kwenye ubongo, macho au masikio katika hatua yoyote (neurosyphilis, kaswende ya macho na ya masikio), hata miaka ya mwanzo.

Dalili na viashiria

Hatua ya kwanza

• Kidonda kimoja (wakati mwingine zaidi) kigumu, safi, kisicho na maumivu – kwenye uume, uke, shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa au mdomoni.

• Tezi za kinena kuvimba bila maumivu.

• Kwa wanawake kidonda mara nyingi kiko ndani na hakionekani.

Hatua ya pili

• Vipele vyekundu au kahawia visivyowasha mwili mzima, mara nyingi kwenye viganja vya mikono na nyayo.

• Mabaka meupe mdomoni na kooni, vinyama vya unyevunyevu sehemu za siri au haja kubwa (condylomata lata).

• Homa, kuumwa koo, uchovu, tezi kuvimba sehemu nyingi, nywele kunyonyoka kwa mabaka, maumivu ya kichwa na misuli.

Hatua ya kujificha

Hakuna dalili kabisa. Hugunduliwa kwa kipimo cha damu tu – ndiyo maana kupima ni muhimu.

Hatua ya tatu na kaswende ya ubongo

• Vivimbe vinavyoharibu ngozi, mifupa na viungo (gumma).

• Kupanuka kwa mshipa mkuu wa damu (aota) na matatizo ya valvu za moyo.

• Maumivu ya kichwa, kupooza, kubadilika tabia, kusahau, kutembea kwa kuyumba.

• Kuona kwa ukungu au upofu, kupoteza usikivu au mlio masikioni.

Kwa mtoto mchanga (kaswende ya kuzaliwa nayo)

Mtoto anaweza kuzaliwa amekufa au kabla ya wakati, au kuzaliwa na upele wa viganja na nyayo, mafua yenye damu, ini na wengu kuvimba, manjano na upungufu wa damu. Wengine huonekana wazima mwanzoni na kupata matatizo ya meno, mifupa, macho na masikio baadaye.

Vipimo

• Kipimo cha haraka cha kaswende (cha damu ya kidole) – hutumika kliniki za wajawazito na vituo vingi; kuna pia kipimo kimoja cha haraka cha VVU na kaswende kwa pamoja.

• RPR au VDRL – hupima ukali wa ugonjwa na hutumika kufuatilia mafanikio ya matibabu.

• TPPA, FTA-ABS au EIA – huthibitisha kaswende; hubaki chanya maisha yote hata baada ya kupona.

• Kuchunguza majimaji ya kidonda kwa hadubini maalum au PCR, panapopatikana.

• Kipimo cha majimaji ya uti wa mgongo kwa wenye dalili za ubongo, macho au masikio.

• Kipimo cha VVU kwa kila mgonjwa wa kaswende, na vipimo vya magonjwa mengine ya zinaa.

Matibabu

Dawa kuu ya kaswende ni sindano ya benzathine penicillin kwenye misuli, inayotolewa na mtaalamu wa afya. Idadi ya sindano hutegemea hatua ya ugonjwa:

• Kaswende ya mapema (hatua ya kwanza, ya pili au iliyojificha chini ya miaka 2): sindano moja.

• Kaswende iliyojificha muda mrefu au isiyojulikana muda wake: sindano moja kila wiki kwa wiki 3 mfululizo – usiruke wiki.

• Kaswende ya ubongo, macho au masikio: kulazwa hospitali na kupewa penicillin ya mshipani kwa siku 10–14.

• Mjamzito: penicillin ndiyo dawa pekee iliyothibitishwa kumkinga mtoto. Mjamzito mwenye mzio wa penicillin hupewa huduma maalum hospitali ili aweze kutumia penicillin kwa usalama.

• Wenye mzio halisi wa penicillin wasio wajawazito hupewa dawa mbadala kwa ushauri wa daktari.

Mambo muhimu baada ya sindano

• Ndani ya saa 24 baadhi ya watu hupata homa, baridi, maumivu ya misuli na vipele kuongezeka – hii huitwa mwitikio wa Jarisch–Herxheimer. Si mzio; hupotea ndani ya siku moja.

• Wapenzi wote wa miezi 3 hadi 12 iliyopita wajulishwe, wapimwe na watibiwe.

• Usifanye ngono mpaka wewe na mwenzi mmemaliza matibabu na vidonda vimepona.

• Rudi kliniki kupima RPR baada ya miezi 6, 12 na 24 kuhakikisha umepona.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kumwambukiza mtoto tumboni: mimba kuharibika, mtoto kufia tumboni, kuzaliwa njiti au na kaswende.

• Kuongeza uwezekano wa kuambukizwa au kuambukiza VVU kupitia vidonda.

• Matatizo ya moyo na mshipa mkuu wa damu.

• Kupooza, kichaa na kifo kwa kaswende ya ubongo.

• Upofu na kupoteza usikivu.

• Kuharibika kwa mifupa, ngozi na viungo.

Kinga

• Tumia kondomu kila mara, kwa usahihi, na upunguze idadi ya wapenzi.

• Kupima magonjwa ya zinaa pamoja na mwenzi kabla ya kuacha kutumia kondomu.

• Wajawazito wote wapime kaswende hudhurio la kwanza la kliniki, na wapime tena wakiwa katika hatari.

• Hakikisha mwenzi wako anatibiwa pamoja nawe ili msiambukizane tena.

• Usifanye ngono ukiwa na kidonda au vipele sehemu za siri – nenda kituoni kwanza.

• Hakuna chanjo ya kaswende, na kupona mara moja hakukukingi kuambukizwa tena.

Lini umwone daktari

• Kidonda chochote sehemu za siri, mdomoni au njia ya haja kubwa – hata kisicho na maumivu na hata kikipona chenyewe.

• Vipele kwenye viganja na nyayo, au vipele vya mwili mzima visivyowasha.

• Mwenzi wako amegundulika kuwa na kaswende au ugonjwa mwingine wa zinaa.

• Wewe ni mjamzito na hujapima kaswende.

• Mara moja: maumivu makali ya kichwa, kuona kwa ukungu ghafla, kupoteza usikivu, kupooza au kubadilika tabia kwa mtu mwenye kaswende au aliyewahi kuwa nayo.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara