Kichaa cha mbwa (rabies) ni ugonjwa wa virusi unaoshambulia ubongo, unaoambukizwa kwa kung'atwa, kukwaruzwa au kulambwa kwenye kidonda na mbwa au mnyama mwingine mwenye kichaa. Dalili zikishaanza, karibu kila mara huua. Lakini unazuilika kabisa: osha kidonda kwa sabuni na maji kwa dakika 15 na pata chanjo mara moja.

Kichaa cha mbwa ni maambukizi ya kirusi cha rabies kinachoshambulia mfumo wa neva na ubongo. Mara dalili zinapoanza, ugonjwa huua karibu asilimia 100 ya wagonjwa.

Habari njema: ugonjwa huu unazuilika kabisa kwa huduma ya haraka baada ya kung'atwa – kuosha kidonda na chanjo ya kichaa cha mbwa (PEP), na pale inahitajika, sindano ya kingamwili (RIG).

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kichaa cha mbwa huua takribani watu 59,000 kila mwaka duniani, karibu wote Asia na Afrika, na asilimia 40 wakiwa watoto chini ya miaka 15. Zaidi ya asilimia 99 ya maambukizi ya binadamu hutokana na mbwa.

Tanzania inakadiriwa kuwa na vifo mamia hadi zaidi ya elfu moja kila mwaka, hasa vijijini, ambako chanjo ni ghali au mbali. Kuchanja mbwa ni njia kuu ya kutokomeza ugonjwa – lengo la dunia ni sifuri vifo ifikapo 2030.

Visababishi na vihatarishi

• Kung'atwa na mbwa – chanzo kikuu.

• Kung'atwa au kukwaruzwa na paka, fisi, mbweha, popo, nyani, ng'ombe.

• Kulambwa kwenye kidonda, macho, mdomo au pua na mnyama mwenye kichaa.

• Mara chache sana: kupandikizwa viungo.

Hatari ni kubwa zaidi kwa majeraha ya kichwa, uso, shingo na mikono (karibu na ubongo na yenye neva nyingi), majeraha mengi au ya kina, na kwa watoto.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kirusi kiko kwenye mate ya mnyama mgonjwa. Kikiingia kupitia jeraha, huzaliana kwenye misuli kisha husafiri polepole kupitia neva kuelekea uti wa mgongo na ubongo. Kipindi cha kupevuka ni kawaida miezi 1–3 (siku chache hadi zaidi ya mwaka), kifupi zaidi kwa majeraha karibu na kichwa.

Wakati huu chanjo hufanya kazi – huwezesha mwili kutengeneza kingamwili kabla kirusi hakijafika ubongoni. Kirusi kikishafika ubongoni, huleta uvimbe wa ubongo usioweza kutibiwa.

Dalili na viashiria

Dalili za mwanzo

• Homa, maumivu ya kichwa, uchovu.

• Maumivu, ganzi au kuwashwa mahali pa kidonda (hata kilichopona).

Dalili za baadaye

• Kuogopa maji (hydrophobia) – mkakamao wa koo unapojaribu kunywa.

• Kuogopa upepo (aerophobia).

• Kutotulia, hasira, kuchanganyikiwa, kuona vitu visivyokuwepo.

• Mate mengi.

• Degedege.

• Aina ya kupooza – udhaifu unaoanzia mahali pa kidonda na kuenea.

• Kupoteza fahamu na kifo ndani ya siku chache.

Vipimo

• Utambuzi baada ya kung'atwa hutegemea historia ya tukio na mnyama – usisubiri vipimo kuanza chanjo.

• Kuchunguza mnyama – mbwa au paka afuatiliwe kwa siku 10; akifa, kichwa chake kipimwe maabara ya mifugo.

• Kwa mgonjwa mwenye dalili: vipimo vya mate, ngozi ya shingo au majimaji ya uti wa mgongo katika maabara maalum.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, huduma baada ya kung'atwa (PEP) ni dharura:

• 1. Osha kidonda mara moja kwa sabuni na maji yanayotiririka kwa dakika 15, kisha paka dawa ya antiseptiki (mf. povidone iodine au pombe).

• 2. Chanjo ya kichaa cha mbwa – dozi kadhaa kwa ratiba (mf. siku 0, 3, 7 na kuendelea kama inavyoelekezwa), kuanza mapema iwezekanavyo, hata kama siku kadhaa zimepita.

• 3. Kingamwili ya kichaa cha mbwa (RIG) – hudungwa ndani na kuzunguka kidonda kwa majeraha makubwa (kundi la III), pale inapopatikana.

• 4. Chanjo ya pepopunda na antibiotiki kwa kidonda chenye hatari ya maambukizi.

• Kidonda kisishonwe mara moja; kama lazima, baada ya RIG.

• Mgonjwa mwenye dalili: huduma ya faraja na kupunguza maumivu katika mazingira ya utulivu; hakuna tiba ya kuponya.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kifo karibu kila mara dalili zikishaanza.

• Hofu na wasiwasi kwa familia.

• Maambukizi ya bakteria ya kidonda na pepopunda.

Kinga

• Chanja mbwa na paka wako kila mwaka – njia kuu ya kutokomeza ugonjwa.

• Usiwachokoze wala kuwashika wanyama wasiojulikana au wa porini.

• Wafundishe watoto kuripoti kung'atwa au kukwaruzwa.

• Chanjo kabla ya kuumwa (PrEP) – kwa madaktari wa mifugo, wawindaji, watafiti na wasafiri wa maeneo hatarishi.

• Ripoti mbwa wanaozurura au wenye tabia isiyo ya kawaida.

Lini umwone daktari

• Mara moja (dharura): baada ya kung'atwa, kukwaruzwa au kulambwa kwenye kidonda na mbwa, paka au mnyama mwingine – osha kidonda na nenda kituoni siku hiyo hiyo.

• Hata kama mnyama anaonekana mzima au tukio lilikuwa siku kadhaa zilizopita – bado nenda.

• Mnyama aliyekung'ata amekufa au ameanza tabia isiyo ya kawaida.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara