Maelezo ya jumla

Kichocho, kitaalamu schistosomiasis au bilharzia, ni ugonjwa unaosababishwa na minyoo wadogo wa jamii ya Schistosoma. Viluwiluwi wao huishi kwenye maji baridi baada ya kutoka kwenye konokono, na hupenya ngozi ya mtu anayegusa maji hayo.

• Kichocho cha mkojo (Schistosoma haematobium) – huathiri kibofu cha mkojo, figo na via vya uzazi; huleta damu kwenye mkojo. Ni cha kawaida pwani na maeneo mengi ya kati.

• Kichocho cha tumbo (Schistosoma mansoni) – huathiri utumbo na ini; huleta kuharisha, damu kwenye kinyesi na tumbo kuvimba. Ni cha kawaida kando ya Ziwa Victoria na maziwa mengine.

Kichocho ni ugonjwa sugu: minyoo huishi mwilini kwa miaka 3–10 na madhara yake huongezeka polepole bila mtu kugundua.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria zaidi ya watu milioni 250 duniani wanahitaji matibabu ya kichocho, zaidi ya asilimia 90 wakiwa Afrika. Baada ya malaria, kichocho ni mojawapo ya magonjwa ya vimelea yenye athari kubwa zaidi Afrika.

Tanzania ni miongoni mwa nchi zenye idadi kubwa zaidi ya wagonjwa wa kichocho Afrika. Katika baadhi ya vijiji kando ya Ziwa Victoria, zaidi ya nusu ya watoto wa shule wameambukizwa. Programu ya taifa hutoa praziquantel shuleni na kwa jamii.

Visababishi na vihatarishi

Njia ya maambukizi

• Kuogelea, kuoga, kufua nguo au kuchota maji kwenye maziwa, mito, mabwawa na mifereji ya umwagiliaji yenye konokono.

• Kazi za uvuvi, kilimo cha mpunga na umwagiliaji.

• Watoto kucheza kwenye maji.

Kichocho hakiambukizwi moja kwa moja kati ya watu. Mzunguko huendelea pale mkojo au kinyesi cha mgonjwa kinapoingia kwenye maji na kuambukiza konokono.

Vihatarishi

• Kuishi karibu na maji yenye konokono.

• Kukosa maji safi na vyoo.

• Kazi za maji (wavuvi, wakulima wa mpunga).

• Watoto wa umri wa shule – huathirika zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Viluwiluwi hupenya ngozi ndani ya dakika chache, huingia kwenye damu, hupita kwenye mapafu na ini, kisha hukomaa kuwa minyoo wa kiume na wa kike wanaoishi pamoja kwenye mishipa ya damu karibu na kibofu (haematobium) au utumbo (mansoni). Minyoo wa kike hutaga mamia ya mayai kila siku.

Sehemu ya mayai hutoka na mkojo au kinyesi, lakini mengi hukwama kwenye kuta za kibofu, utumbo, ini na via vya uzazi. Kinga ya mwili huzunguka mayai haya na kutengeneza vinundu na makovu – hii ndiyo chanzo cha madhara ya muda mrefu: kibofu kuwa na makovu, mirija ya mkojo kuziba, makovu kuzunguka mishipa ya ini na shinikizo la juu la portal.

Dalili na viashiria

Mwanzoni

• Muwasho na vipele vidogo mahali viluwiluwi walipoingia (swimmer's itch) – saa chache baadaye.

• Wiki 2–8 baadaye: homa, kikohozi, maumivu ya misuli, uchovu na vipele (homa ya Katayama) – zaidi kwa wageni waliokutana na maji kwa mara ya kwanza.

Kichocho cha mkojo

• Damu kwenye mkojo, hasa mwishoni mwa kukojoa.

• Maumivu au kuungua wakati wa kukojoa, kukojoa mara kwa mara.

• Kwa wanawake: kutokwa damu ukeni, maumivu wakati wa kujamiiana, vidonda na vinyama sehemu za siri (kichocho cha via vya uzazi vya mwanamke – FGS).

• Kwa wanaume: damu kwenye shahawa, maumivu ya korodani.

Kichocho cha tumbo

• Maumivu ya tumbo, kuharisha, damu kwenye kinyesi.

• Ini na wengu kuvimba, tumbo kujaa maji.

• Kutapika damu kwa mishipa iliyotuna kwenye umio (hatua za mwisho).

Kwa watoto, kichocho huleta upungufu wa damu, kudumaa na kushuka kwa uwezo wa kujifunza.

Vipimo

• Kipimo cha mkojo kwa hadubini – mayai ya S. haematobium; sampuli ichukuliwe kati ya saa 4 asubuhi na saa 8 mchana.

• Kipimo cha kijiti cha mkojo – damu kwenye mkojo.

• Kipimo cha kinyesi (Kato-Katz) – mayai ya S. mansoni.

• Kipimo cha haraka cha mkojo (CCA) – kwa S. mansoni.

• Vipimo vya damu (kingamwili) – kwa wasafiri na wageni.

• Ultrasound ya kibofu, figo, ini na wengu – kuangalia madhara.

• Uchunguzi wa via vya uzazi kwa wanawake wenye dalili za FGS.

• Cystoscopy na sampuli – kwa wenye vinundu au shaka ya saratani ya kibofu.

Matibabu

• Praziquantel – dawa kuu, salama na yenye ufanisi; hutolewa kwa dozi kulingana na uzito, mara nyingi siku moja. Hurudiwa kila miezi 6–12 kwa wanaoendelea kukutana na maji yenye kichocho, kwa mujibu wa STG 2026.

• Kula kitu kabla ya kumeza praziquantel hupunguza kichefuchefu na kizunguzungu.

• Wajawazito na wanaonyonyesha wanaweza kutumia praziquantel.

• Homa ya Katayama: steroidi pamoja na praziquantel kwa ushauri wa daktari.

• Madhara ya muda mrefu: matibabu ya mishipa iliyotuna ya umio, upasuaji wa njia ya mkojo iliyoziba, matibabu ya saratani ya kibofu.

Praziquantel huua minyoo wakubwa; makovu ya mapema hupungua baada ya matibabu, hasa kwa watoto.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upungufu wa damu na kudumaa kwa watoto.

• Makovu ya kibofu na mirija ya mkojo kuziba – figo kushindwa kufanya kazi.

• Saratani ya kibofu cha mkojo.

• Makovu ya ini, wengu mkubwa, maji tumboni na kutapika damu.

• Kichocho cha via vya uzazi vya mwanamke – ugumba, mimba nje ya kizazi na ongezeko la hatari ya kuambukizwa VVU.

• Mayai kufika kwenye uti wa mgongo au ubongo – kupooza au degedege (nadra).

Kinga

• Epuka kuogelea, kuoga au kufua kwenye maziwa, mito na mabwawa yanayojulikana kuwa na kichocho.

• Tumia maji salama ya bomba au kisima; maji ya kuoga yakae siku 2 kwenye chombo au yachemshwe.

• Vaa buti za mpira kwa kazi za maji.

• Tumia vyoo; usikojoe wala kujisaidia ndani au karibu na maji.

• Shiriki kampeni za dawa za kichocho shuleni na kwa jamii.

• Udhibiti wa konokono unaofanywa na mamlaka za afya.

Lini umwone daktari

• Damu kwenye mkojo au kinyesi.

• Umeogelea au kufanya kazi kwenye maji yenye kichocho na una dalili.

• Wanawake wenye kutokwa damu ukeni au vidonda sehemu za siri wanaoishi maeneo yenye kichocho.

• Tumbo kuvimba au uchovu na weupe.

• Mara moja (dharura): kutapika damu, kinyesi cheusi, kushindwa kukojoa, au degedege.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara