Maelezo ya jumla

Kifafa (epilepsy) ni ugonjwa sugu wa ubongo unaomfanya mtu apate degedege zinazojirudia bila kichochezi cha moja kwa moja kama homa kali au sukari kushuka. Degedege hutokea pale seli za ubongo zinapotoa umeme kwa wingi na kwa wakati mmoja, kama "radi ndogo" ndani ya ubongo.

Mtu hutambuliwa kuwa na kifafa akipata degedege mbili au zaidi zisizo na kichochezi zilizotengana kwa zaidi ya saa 24, au degedege moja pamoja na hatari kubwa ya kujirudia (mf. kovu kwenye ubongo).

Aina kuu za degedege

• Degedege la mwili mzima (tonic-clonic): kupoteza fahamu ghafla, mwili kukakamaa kisha kurusharusha, wakati mwingine kung'ata ulimi na kujikojolea.

• Degedege la sehemu moja (focal): huanzia sehemu moja ya ubongo – kurusharusha mkono mmoja, hisia za ajabu, au kubadilika kwa fahamu na kufanya vitendo vya kujirudia (kutafuna, kupapasa nguo) bila kujua.

• Degedege la kupoteza fahamu kwa sekunde (absence): kukodoa macho kwa sekunde chache – zaidi kwa watoto.

• Degedege la kulegea au kushtuka (atonic, myoclonic).

Kifafa hakiambukizi, si ugonjwa wa akili na si matokeo ya uchawi au laana.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria takribani watu milioni 50 duniani wana kifafa, na karibu asilimia 80 wanaishi katika nchi zenye kipato cha chini na cha kati. Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara ina viwango vya juu, na katika baadhi ya maeneo ya vijijini hadi mtu 1 kati ya 100 ana kifafa.

Tanzania, tafiti zimeonyesha wengi wenye kifafa hawapati dawa (pengo la matibabu) kwa sababu ya unyanyapaa, imani potofu na umbali wa huduma. Katika baadhi ya maeneo, kifafa huhusiana na minyoo ya nguruwe kwenye ubongo na ugonjwa wa kutikisa kichwa (nodding syndrome) unaohusishwa na usubi (onchocerciasis).

Visababishi na vihatarishi

Kwa takribani nusu ya wagonjwa chanzo hakijulikani. Visababishi vinavyojulikana ni:

• Majeraha ya kichwa – ajali za barabarani na pikipiki, kupigwa.

• Matatizo wakati wa kuzaliwa – kukosa oksijeni, kuzaliwa njiti.

• Maambukizi ya ubongo – homa ya uti wa mgongo, malaria ya ubongo, uvimbe wa ubongo wa virusi, VVU.

• Minyoo ya nguruwe kwenye ubongo (neurocysticercosis) – kutokana na kula vyakula vilivyochafuliwa na mayai ya tegu wa nguruwe.

• Kiharusi – chanzo kikuu cha kifafa kinachoanza uzeeni.

• Uvimbe wa ubongo.

• Vinasaba na historia ya familia.

• Unywaji pombe kupita kiasi na kuacha pombe ghafla.

Vichochezi vya degedege kwa mwenye kifafa

• Kusahau au kuacha dawa – kichochezi kikuu.

• Kukosa usingizi.

• Pombe na dawa za kulevya.

• Homa na magonjwa.

• Msongo wa mawazo.

• Mwanga unaomulika kwa kasi (kwa wachache).

• Hedhi kwa baadhi ya wanawake.

• Baadhi ya dawa.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Seli za ubongo huwasiliana kwa ishara ndogo za umeme na kemikali, zikiwa na uwiano kati ya ishara za kuamsha na za kutuliza. Katika kifafa, uwiano huu huvurugika – mara nyingi kwa sababu ya kovu, jeraha au tofauti ya vinasaba – na kundi la seli hutoa umeme kwa pamoja bila mpangilio.

Umeme huu ukibaki sehemu moja huleta degedege la sehemu moja; ukisambaa ubongo mzima huleta degedege la mwili mzima. Baada ya degedege, ubongo huchoka – ndiyo maana mgonjwa huwa na usingizi, kuchanganyikiwa au maumivu ya kichwa kwa muda.

Dalili na viashiria

Kabla ya degedege

Baadhi ya watu hupata ishara ya onyo (aura) sekunde chache kabla: hisia ya ajabu tumboni, harufu au ladha isiyo ya kawaida, kuona mwanga, hofu ghafla au hisia ya kuwahi kuona jambo (déjà vu).

Wakati wa degedege

• Kupoteza fahamu na kuanguka.

• Mwili kukakamaa kisha kurusharusha.

• Kutoa povu mdomoni, kung'ata ulimi.

• Kujikojolea.

• Kukodoa macho bila kuitika.

• Kufanya vitendo vya kujirudia bila kujua.

• Kurusharusha sehemu moja ya mwili.

Baada ya degedege

• Usingizi mzito na uchovu.

• Kuchanganyikiwa kwa dakika au saa.

• Maumivu ya kichwa na misuli.

• Kutokumbuka kilichotokea.

• Udhaifu wa muda wa sehemu moja ya mwili.

Vipimo

• Historia kutoka kwa shahidi – ndicho kipimo muhimu zaidi. Video ya degedege kwenye simu husaidia sana.

• EEG – kipimo cha umeme wa ubongo; huonyesha aina ya kifafa, lakini EEG ya kawaida haiondoi kifafa.

• CT au MRI ya ubongo – kutafuta kovu, uvimbe, minyoo ya nguruwe au kiharusi; muhimu kwa kifafa kinachoanza utu uzima.

• Vipimo vya damu – sukari, chumvi za mwili (sodium, calcium), figo, ini, VVU.

• ECG – kuondoa matatizo ya moyo yanayoleta kuzimia.

• Kipimo cha majimaji ya uti wa mgongo – pale maambukizi ya ubongo yanashukiwa.

Hali zinazofanana na kifafa ni pamoja na kuzimia kwa kawaida, matatizo ya mapigo ya moyo, sukari kushuka, kiharusi cha mpito na degedege zisizo za kifafa zinazohusiana na msongo wa mawazo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, takribani theluthi mbili ya wenye kifafa hudhibitiwa vizuri kwa dawa za kifafa zinazomezwa kila siku:

• Dawa huchaguliwa kulingana na aina ya kifafa, umri, jinsia na magonjwa mengine – mfano carbamazepine, sodium valproate, phenobarbitone, lamotrigine au levetiracetam.

• Huanza na dawa moja kwa dozi ndogo, ikiongezwa taratibu mpaka degedege zidhibitike.

• Wanawake wa umri wa kuzaa: valproate huepukwa kadri inavyowezekana kwa sababu huongeza hatari ya ulemavu wa mtoto tumboni; wapate ushauri kabla ya kushika mimba na folic acid ya dozi kubwa.

• Baadhi ya dawa hupunguza nguvu ya vidonge vya uzazi wa mpango – muulize mtoa huduma.

• Usiache dawa ghafla – huweza kuleta degedege mfululizo zisizokoma.

• Baada ya miaka 2 au zaidi bila degedege, daktari anaweza kufikiria kupunguza dawa taratibu.

• Upasuaji wa kifafa au vifaa maalum kwa wachache wasiodhibitiwa na dawa, katika vituo vya kibingwa.

• Kutibu chanzo: minyoo ya nguruwe, uvimbe, maambukizi.

Huduma ya kwanza wakati wa degedege

• Kaa naye na angalia saa.

• Mweke mahali salama, ondoa vitu vyenye ncha na vigumu karibu yake; weka kitu laini chini ya kichwa.

• Usiweke chochote mdomoni – si kijiko, si kidole, si maji. Hawezi kumeza ulimi wake.

• Usimfunge wala usimzuie kurusharusha.

• Degedege likiisha, mlaze kwa ubavu (recovery position) ili mate yatoke na apumue vizuri.

• Kaa naye mpaka arudi fahamu kamili.

• Piga simu au mpeleke hospitali kama degedege linadumu zaidi ya dakika 5, linajirudia kabla hajarudi fahamu, ameumia, ni mjamzito, ana kisukari au ni mara yake ya kwanza.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Degedege mfululizo (status epilepticus) – degedege la zaidi ya dakika 5; dharura inayoweza kuharibu ubongo au kuua.

• Majeraha, kuungua moto na kuzama majini wakati wa degedege.

• Kifo cha ghafla kisichoelezeka (SUDEP) – nadra, hasa kwa wasiodhibitiwa.

• Sonona, wasiwasi na matatizo mengine ya akili.

• Unyanyapaa, kukosa elimu na ajira.

• Madhara ya dawa.

• Kwa wajawazito: degedege hudhuru mama na mtoto; baadhi ya dawa huongeza hatari ya ulemavu wa mtoto.

Kinga

• Kinga ya majeraha ya kichwa: kofia ngumu kwenye pikipiki na baiskeli, mikanda ya usalama.

• Huduma bora wakati wa kujifungua kuzuia mtoto kukosa oksijeni.

• Chanjo dhidi ya homa ya uti wa mgongo na magonjwa mengine ya utotoni.

• Kuzuia minyoo ya nguruwe: nyama ya nguruwe iive vizuri, nawa mikono, tumia vyoo, nguruwe wasizurure.

• Kudhibiti shinikizo la juu la damu kuzuia kiharusi.

• Kuepuka pombe kupita kiasi.

• Kwa mwenye kifafa: meza dawa kila siku, lala vya kutosha, epuka pombe, usiogelee peke yako, usipande juu, na usiendeshe gari mpaka upate kibali cha daktari.

Lini umwone daktari

• Degedege la mara ya kwanza.

• Degedege zinaendelea ingawa unatumia dawa.

• Madhara ya dawa (vipele, usingizi mwingi, kuyumba).

• Unapanga kupata mimba au umeshika mimba ukiwa kwenye dawa za kifafa.

• Sonona, wasiwasi au mawazo ya kujidhuru.

• Mara moja (dharura): degedege la zaidi ya dakika 5, degedege linalojirudia bila kurudi fahamu, kuumia sana, kushindwa kupumua vizuri baada ya degedege, au degedege pamoja na homa kali na shingo kukakamaa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara