Maelezo ya jumla

Kifua kikuu, au TB (tuberculosis), ni ugonjwa unaosababishwa na bakteria aitwaye Mycobacterium tuberculosis. Mara nyingi hushambulia mapafu, lakini pia unaweza kushambulia tezi za limfu, mifupa na pingili za mgongo, utando wa ubongo, utumbo, figo na sehemu nyingine za mwili.

Si kila mwenye vijidudu vya TB anaumwa. Watu wengi huwa na TB iliyolala (latent TB): bakteria wamo mwilini lakini kinga ya mwili imewadhibiti, hivyo mtu hana dalili na hawezi kuambukiza. Kinga inaposhuka – kwa mfano kwa VVU, kisukari au utapiamlo – bakteria huamka na kuleta TB hai (active TB), ambayo ndiyo huleta dalili na kuambukiza wengine ikiwa kwenye mapafu.

Habari njema ni kwamba TB inatibika kabisa. Hapa nchini vipimo na dawa za TB hutolewa bure katika vituo vya serikali, na mgonjwa anayemeza dawa zote kwa muda wote hupona.

Takwimu za ugonjwa

Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), mwaka 2023 takribani watu milioni 10.8 waliugua TB duniani na zaidi ya milioni 1.2 walifariki – hivyo TB ni moja ya magonjwa ya kuambukiza yanayoua watu wengi zaidi duniani. Inakadiriwa robo ya watu wote duniani wana TB iliyolala.

Tanzania ni miongoni mwa nchi zenye idadi kubwa ya wagonjwa wa TB na wa TB pamoja na VVU. Kila mwaka zaidi ya watu 100,000 hupata TB nchini, na baadhi yao hawagunduliwi mapema kwa sababu huchelewa kwenda kupima kikohozi cha muda mrefu.

Visababishi na vihatarishi

TB huenezwa kwa hewa. Mgonjwa wa TB ya mapafu anapokohoa, kupiga chafya, kuongea kwa nguvu au kuimba, hutoa matone madogo sana yenye bakteria ambayo hukaa hewani kwa muda. Mtu mwingine akivuta hewa hiyo, huweza kuambukizwa. Hatari ni kubwa zaidi kwa wanaoishi au kufanya kazi pamoja na mgonjwa kwenye chumba kisicho na hewa ya kutosha.

TB haienezwi kwa kushikana mikono, kuchangia vyombo vya chakula, mavazi au kitanda.

Vihatarishi

• Kuishi na VVU – ndicho kihatarishi kikubwa kuliko vyote.

• Kuishi nyumba moja au kuwa karibu na mgonjwa wa TB ya mapafu ambaye hajaanza dawa.

• Kisukari, utapiamlo, ulevi wa pombe na uvutaji sigara.

• Dawa zinazoshusha kinga (mf. steroidi za muda mrefu, dawa za saratani).

• Mikusanyiko ya watu: magereza, migodi, mabweni na makazi duni yenye msongamano.

• Watoto wadogo chini ya miaka 5 na wazee.

• Wahudumu wa afya wanaohudumia wagonjwa wa TB bila kinga ya kutosha.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria wakivutwa hufika kwenye vifuko vidogo vya hewa vya mapafu. Seli za kinga huwazunguka na kujenga ukuta kuwazuia. Kwa watu wengi hali huishia hapo – bakteria hulala kwa miaka mingi bila kuleta ugonjwa.

Kinga ikishindwa, bakteria huzaliana, huharibu tishu za mapafu na kutengeneza mapango (cavities) yenye bakteria wengi. Hapo mgonjwa hukohoa makohozi yenye vijidudu na kuambukiza wengine. Bakteria wanaweza pia kusafiri kwenye damu na limfu kwenda sehemu nyingine za mwili – hii ndiyo TB ya nje ya mapafu. Aina hatari zaidi ni TB iliyosambaa mwili mzima (miliary TB) na TB ya utando wa ubongo (TB meningitis).

Baadhi ya bakteria hawasikii dawa za kawaida za TB. Hii huitwa TB sugu kwa dawa (DR-TB au MDR-TB), na mara nyingi hutokea kwa mtu aliyeacha dawa katikati au aliyeambukizwa na mgonjwa mwenye TB sugu.

Dalili na viashiria

Dalili kuu za TB ya mapafu

• Kikohozi kinachodumu zaidi ya wiki mbili (kwa mtu anayeishi na VVU, kikohozi cha muda wowote).

• Makohozi, na wakati mwingine makohozi yenye damu.

• Homa, mara nyingi jioni na usiku.

• Kutokwa jasho jingi usiku hadi kulowanisha nguo au shuka.

• Kupungua uzito bila sababu na kukosa hamu ya kula.

• Maumivu ya kifua na kupumua kwa shida.

• Uchovu na kukosa nguvu.

Dalili za TB ya nje ya mapafu

Hutegemea sehemu iliyoathirika: tezi za shingoni kuvimba bila maumivu (na wakati mwingine kutoa usaha), maumivu ya mgongo au mgongo kupinda, maji kujaa tumboni au kwenye kifua, maumivu ya kichwa yasiyokoma na shingo kukakamaa, au maungio kuvimba.

Kwa watoto

Mtoto mwenye TB mara nyingi hakui vizuri au hupungua uzito, huwa na homa ya muda mrefu, hachangamki na hukohoa kwa muda mrefu. Mtoto anayeishi na mgonjwa wa TB anahitaji kuchunguzwa hata kama haonyeshi dalili.

Vipimo

Mtu yeyote mwenye kikohozi cha zaidi ya wiki mbili anapaswa kupimwa TB. Vipimo vikuu ni:

• Kipimo cha makohozi cha molekuli (GeneXpert, Truenat au TB LAMP) – ndicho kipimo cha kwanza. Kinagundua bakteria ndani ya saa chache na pia kuonyesha kama ni sugu kwa dawa ya rifampicin.

• Hadubini ya makohozi (sputum smear) – pale kipimo cha molekuli hakipatikani; sampuli hupelekwa kituo chenye kipimo hicho.

• X-ray ya kifua – husaidia kuona madhara kwenye mapafu, hasa kwa watoto na wasiotoa makohozi.

• Kipimo cha mkojo cha LAM – kwa watu wenye VVU walio na kinga ya chini sana.

• Kuotesha vimelea na kupima usugu wa dawa – kwa wanaoshukiwa kuwa na TB sugu.

• Sampuli ya tezi, majimaji ya kifua, tumbo au uti wa mgongo – kwa TB ya nje ya mapafu.

• Kipimo cha VVU – kila mgonjwa wa TB hupimwa VVU, na kila mwenye VVU huchunguzwa TB.

Matibabu

TB inatibiwa kwa mchanganyiko wa dawa unaomezwa kila siku. Kwa mujibu wa mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026), matibabu ya kawaida yana awamu mbili:

• Awamu ya kwanza (miezi 2): dawa nne – rifampicin, isoniazid, pyrazinamide na ethambutol – mara nyingi zikiwa zimeunganishwa kwenye kidonge kimoja.

• Awamu ya kuendeleza (miezi 4): dawa mbili – rifampicin na isoniazid.

• TB ya utando wa ubongo, TB iliyosambaa mwili mzima na TB ya pingili za mgongo hutibiwa muda mrefu zaidi (jumla ya miezi 14).

Idadi ya vidonge hupangwa kwa uzito wa mgonjwa na mtaalamu wa afya. Dawa humezwa chini ya uangalizi wa mhudumu wa afya au msaidizi wa matibabu aliyechaguliwa (mara nyingi mwanafamilia), ikiwezekana tumbo likiwa tupu.

TB sugu kwa dawa

Hutibiwa kwa dawa maalum katika vituo vilivyoteuliwa. Siku hizi wagonjwa wengi hutibiwa kwa mpango mpya wa dawa za kumeza wa takribani miezi 6, badala ya sindano za miaka miwili za zamani.

TB pamoja na VVU

Mgonjwa wa TB mwenye VVU huanza dawa za TB kwanza, kisha dawa za ARV ndani ya wiki mbili. Dawa za TB ni salama kwa wajawazito na wanaonyonyesha.

Mambo muhimu wakati wa matibabu

• Kohozi na mkojo kuwa na rangi ya machungwa ni kawaida kwa sababu ya rifampicin – si dalili ya hatari.

• Rifampicin hupunguza nguvu ya vidonge na vipandikizi vya uzazi wa mpango; tumia kondomu au njia isiyo ya homoni, au muulize mtoa huduma.

• Wengi hujisikia vizuri baada ya wiki 2–4, lakini bakteria bado wamo. Kuacha dawa mapema huleta TB kurudi na TB sugu.

• Mgonjwa huacha kuambukiza wengine baada ya wiki chache za dawa sahihi.

• Kula vizuri na kuacha pombe na sigara husaidia kupona haraka.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Makovu ya kudumu kwenye mapafu, kupumua kwa shida na kikohozi cha muda mrefu hata baada ya kupona (ulemavu baada ya TB).

• Kukohoa damu nyingi.

• Maji au usaha kujaa kwenye kifua.

• TB ya utando wa ubongo – huweza kuacha ulemavu au kuua.

• Kupooza kwa sababu ya TB ya pingili za mgongo.

• TB sugu kwa dawa, hasa kwa walioacha dawa.

• Madhara ya dawa: ini kuathirika (manjano), ganzi ya miguu na mikono, kuona kwa ukungu – yaripoti mara moja.

• Kifo, hasa kwa wasiotibiwa na wenye VVU wasiotumia ARV.

Kinga

• Kugundua na kutibu wagonjwa mapema – ndiyo kinga kubwa kuliko zote, kwa sababu mgonjwa anayetumia dawa huacha kuambukiza.

• Chanjo ya BCG kwa watoto wachanga wanapozaliwa – hukinga watoto dhidi ya aina kali za TB.

• Tiba ya kinga ya TB (TPT) kwa watu wanaoishi na VVU na kwa watoto chini ya miaka 5 wanaoishi na mgonjwa wa TB ya mapafu, baada ya kuhakikisha hawana TB hai. Mpango unaotumika zaidi ni wa miezi 3.

• Fungua madirisha – nyumba, magari na ofisi zenye hewa ya kutosha hupunguza maambukizi.

• Mgonjwa wa TB afunike mdomo anapokohoa na avae barakoa wiki za mwanzo za matibabu.

• Kupima VVU na kutumia ARV kwa wenye VVU.

• Kudhibiti kisukari, kula lishe bora, kuacha kuvuta sigara na kunywa pombe kupita kiasi.

Lini umwone daktari

• Kikohozi cha zaidi ya wiki mbili, hata kama hakina damu.

• Kikohozi cha muda wowote kwa mtu anayeishi na VVU.

• Jasho la usiku, homa ya muda mrefu au kupungua uzito bila sababu.

• Unaishi na mgonjwa wa TB – nenda wewe na watoto mkachunguzwe.

• Ukiwa kwenye dawa za TB: macho au ngozi kuwa njano, kutapika sana, vipele, kuona kwa ukungu au ganzi ya miguu.

• Mara moja (dharura): kukohoa damu nyingi, kupumua kwa shida sana, maumivu makali ya kichwa na shingo kukakamaa, kuchanganyikiwa au degedege.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara