Maelezo ya jumla

Mtu anaweza kupata ghafla dalili za kiharusi, kisha baada ya dakika chache akarudi kawaida kana kwamba hakuna kilichotokea. Hali hii huitwa kiharusi cha mpito (transient ischaemic attack, TIA): ni pale ambapo mtiririko wa damu kwenda sehemu ya ubongo unazibwa kwa muda mfupi, na kuleta dalili za kiharusi – udhaifu wa upande mmoja, uso kupinda, kuongea kwa shida au kupoteza kuona – zinazopotea zenyewe, mara nyingi ndani ya dakika 30 hadi saa 1, bila kuacha uharibifu wa kudumu wa ubongo.

Ingawa dalili hupotea, TIA ni dharura ya kitabibu: ni onyo kwamba mishipa ya damu ya ubongo iko hatarini. Takribani mtu 1 kati ya 10 hupata kiharusi kikubwa ndani ya siku 7 hadi miezi 3, wengi katika siku 2 za mwanzo.

Wengine hukiita kiharusi kidogo au kiharusi mpito.

Takwimu za ugonjwa

• TIA huwapata zaidi watu wenye umri wa zaidi ya miaka 50, lakini huweza kutokea mapema kwa wenye shinikizo la juu la damu, kisukari au selimundu.

• Mtu aliyewahi kupata TIA au kiharusi huhesabiwa kuwa kwenye kundi la hatari kubwa sana ya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.

• Tanzania, magonjwa yasiyo ya kuambukiza kama shinikizo la juu la damu na kisukari yanaongezeka, na pamoja nayo kiharusi na TIA.

Visababishi na vihatarishi

TIA mara nyingi husababishwa na bonge dogo la damu au mafuta linaloziba kwa muda mshipa mdogo wa ubongo kisha kuyeyuka au kusogea.

Vihatarishi

• Shinikizo la juu la damu – kihatarishi kikuu.

• Kisukari.

• Lehemu nyingi kwenye damu.

• Uvutaji sigara.

• Unene wa tumbo (kiuno zaidi ya sm 94 kwa wanaume na sm 80 kwa wanawake).

• Umri: wanaume zaidi ya miaka 50 na wanawake zaidi ya miaka 60.

• Historia ya familia ya magonjwa ya moyo au kiharusi katika umri mdogo.

• Mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio (atrial fibrillation), magonjwa ya valvu za moyo.

• Ugonjwa wa selimundu, unywaji pombe kupita kiasi, kutofanya mazoezi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Ubongo hutegemea damu kupata oksijeni kila sekunde. Bonge likiziba mshipa, sehemu ya ubongo inayolishwa na mshipa huo huacha kufanya kazi, na dalili hutokea kulingana na sehemu iliyoathirika. Kwa TIA, bonge huondoka kabla seli hazijafa, hivyo dalili hupotea.

Mabonge haya mara nyingi hutoka kwenye mishipa mikubwa ya shingo iliyobanwa na mafuta (atherosclerosis) au kutoka moyoni (hasa kwa atrial fibrillation). Bila kutibu chanzo, bonge jingine huweza kuziba mshipa kwa kudumu – kiharusi kikubwa.

Dalili na viashiria

Dalili huanza ghafla. Kumbuka kifupisho FAST:

• F – uso (Face): upande mmoja wa uso kupinda au kulegea, tabasamu lisilolingana.

• A – mikono (Arms): mkono au mguu wa upande mmoja kulegea au kufa ganzi.

• S – maneno (Speech): kuongea kwa shida, maneno kukwama au kushindwa kuelewa.

• T – muda (Time): piga simu ya dharura mara moja na andika saa dalili zilipoanza.

Dalili nyingine: kupoteza kuona jicho moja ghafla (kama pazia), kuona vitu viwili, kizunguzungu kikali na kushindwa kutembea, au kuchanganyikiwa ghafla.

Wasiwasi baada ya kiharusi cha mpito

Watu wengi hupata wasiwasi na hofu baada ya TIA – hofu ya kupata kiharusi, kuepuka kwenda mbali na hospitali au kuogopa shughuli fulani. Hali hii huweza kudhibitiwa kwa ushauri nasaha, tiba ya mazungumzo (CBT) na wakati mwingine dawa; ni muhimu kumweleza daktari.

Vipimo

• CT scan au MRI ya kichwa – kuondoa kiharusi cha kuvuja damu au uvimbe na kuangalia uharibifu mdogo.

• Shinikizo la damu, sukari ya damu na lehemu (lipid profile).

• ECG na wakati mwingine kipimo cha moyo cha saa 24 – kutafuta mapigo yasiyo na mpangilio.

• Ultrasound ya mishipa ya shingo (carotid Doppler) – kuangalia kubana kwa mishipa.

• Ultrasound ya moyo (ECHO) inapohitajika.

• Kipimo kamili cha damu, na kwa vijana kipimo cha selimundu na sababu nyingine.

Kwa kuwa TIA na kiharusi huanza kwa namna moja, mtu yeyote mwenye dalili hizi apelekwe hospitali haraka bila kusubiri kuona kama zitapotea.

Matibabu

Lengo la matibabu ni kuzuia kiharusi kikubwa. Kwa mujibu wa STG 2026, mtu aliyepata TIA hutibiwa kama mtu wa hatari kubwa sana ya magonjwa ya moyo na mishipa:

• Dawa za kuzuia chembe sahani kuganda (mf. aspirin, wakati mwingine pamoja na clopidogrel kwa muda mfupi) – huanza mapema baada ya CT kuonyesha hakuna kuvuja damu.

• Dawa za kuzuia damu kuganda (anticoagulants) kwa wenye atrial fibrillation.

• Dawa za kushusha lehemu (statins) kwa wengi.

• Kudhibiti shinikizo la damu na kisukari kwa dawa na kufuatilia malengo.

• Upasuaji wa mshipa wa shingo kwa wenye mshipa uliobana sana.

• Mtindo wa maisha: kuacha sigara, kupunguza chumvi na pombe, mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki, mlo wenye mboga na matunda, kupunguza uzito.

Dawa hizi hutumika kwa muda mrefu, mara nyingi maisha yote – usiziache bila ushauri wa daktari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kiharusi kikubwa cha kudumu – hatari kubwa zaidi ndani ya siku 2–7.

• Kurudia kwa TIA.

• Shambulio la moyo (kwa sababu chanzo kimoja – mishipa iliyoziba).

• Wasiwasi na sonona baada ya tukio.

• Kutokwa damu kama madhara ya dawa za kuzuia damu kuganda (hufuatiliwa na daktari).

Kinga

• Pima shinikizo la damu angalau mara moja kwa mwaka (mara nyingi zaidi ukiwa na miaka 40+).

• Dhibiti shinikizo la damu, kisukari na lehemu – tumia dawa ulizoandikiwa kila siku.

• Acha kuvuta sigara.

• Punguza chumvi, mafuta yaliyoshiba na vinywaji vitamu; ongeza mboga na matunda.

• Fanya mazoezi mara kwa mara na udumishe uzito unaofaa.

• Punguza pombe.

• Wenye atrial fibrillation au selimundu wafuate ushauri maalum wa kinga.

Lini umwone daktari

• Piga simu ya dharura au nenda hospitali mara moja dalili zozote za FAST zikitokea – hata zikipotea baada ya dakika chache.

• Kama ulipata dalili hizi siku zilizopita na zikapotea, nenda kwa daktari siku hiyo hiyo kwa uchunguzi.

• Wasiwasi, hofu au huzuni inayoendelea baada ya TIA.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara