Kisonono (gono, gonorrhoea) ni ugonjwa wa zinaa wa bakteria unaoleta usaha na maumivu ya kukojoa kwa wanaume, lakini mara nyingi hauna dalili kwa wanawake. Hutibika kwa dawa sahihi kutoka kituo cha afya; usipotibiwa huleta ugumba na maambukizi ya via vya uzazi.

Kisonono, kinachojulikana pia kama gono au gonorrhoea, ni ugonjwa wa zinaa unaosababishwa na bakteria Neisseria gonorrhoeae. Bakteria hawa hushambulia utando wa mrija wa mkojo, shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa, koo na macho.

Kisonono ni mojawapo ya visababishi vikuu vya usaha kutoka kwenye uume kwa wanaume na uchafu ukeni na maambukizi ya via vya uzazi (PID) kwa wanawake. Mara nyingi huambatana na klamidia, hivyo hutibiwa pamoja.

Mitaani huitwa zaidi gono au gonorea; yote ni ugonjwa huu mmoja.

Takwimu za ugonjwa

• WHO hukadiria zaidi ya watu milioni 80 huambukizwa kisonono kila mwaka duniani, wengi wakiwa vijana wa miaka 15–24.

• Afrika Kusini mwa Sahara ina kiwango kikubwa cha maambukizi.

• Hadi nusu ya wanawake wenye kisonono hawana dalili, hivyo huendelea kuambukiza bila kujua.

• Usugu wa bakteria wa kisonono dhidi ya antibiotiki unaongezeka duniani – ndiyo maana dawa za duka bila ushauri ni hatari.

Visababishi na vihatarishi

Huambukizwa kwa tendo la ndoa bila kinga – la ukeni, la njia ya haja kubwa au la mdomo – na mtu mwenye maambukizi, hata asiye na dalili. Mama mjamzito anaweza kumwambukiza mtoto wakati wa kujifungua, na kumletea maambukizi ya macho.

Vihatarishi

• Kuwa na wapenzi wengi au mpenzi mpya.

• Kutotumia kondomu.

• Kuwa na ugonjwa mwingine wa zinaa au historia ya kisonono.

• Umri mdogo (vijana).

• Ngono ya kubadilishana pesa au vitu.

• Matumizi ya pombe na vilevi yanayopelekea ngono hatarishi.

Kisonono hakiambukizwi kwa kukaa choo kimoja, kushikana mikono, kuogelea au kutumia vyombo vya chakula.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria hushika utando wa ndani wa mrija wa mkojo au shingo ya kizazi na kusababisha uvimbe unaotoa usaha. Kwa wanawake, bakteria wasipotibiwa hupanda juu kwenda kwenye mfuko wa uzazi, mirija ya uzazi na ovari (PID), na kuacha makovu yanayoziba mirija. Kwa wanaume hupanda kwenda kwenye epididimisi na korodani.

Mara chache bakteria huingia kwenye damu na kusambaa kwenye maungio na ngozi (disseminated gonococcal infection). Dalili kwa wanaume huanza siku 2–7 baada ya kuambukizwa.

Dalili na viashiria

Kwa wanaume

• Usaha mzito wa njano au kijani kutoka kwenye uume.

• Maumivu au kuwaka wakati wa kukojoa.

• Kukojoa mara kwa mara.

• Maumivu na uvimbe wa korodani (dalili ya kusambaa).

Kwa wanawake

• Mara nyingi hakuna dalili.

• Uchafu ukeni usio wa kawaida.

• Maumivu ya kukojoa.

• Kutokwa damu kati ya hedhi au baada ya tendo la ndoa.

• Maumivu ya tumbo la chini na wakati wa tendo la ndoa (dalili za PID).

Sehemu nyingine

• Njia ya haja kubwa: mwasho, usaha, maumivu wakati wa haja.

• Koo: mara nyingi hakuna dalili, au koo kuuma.

• Macho ya mtoto mchanga: macho kuvimba na kutoa usaha siku 2–5 baada ya kuzaliwa.

Vipimo

Vituo vingi vya afya Tanzania hutibu kwa mpango wa dalili (syndromic management) bila kusubiri vipimo, kwa sababu dalili za kisonono na klamidia hufanana. Vipimo vinapopatikana ni:

• Kuangalia usaha kwa hadubini (Gram stain) – hasa kwa wanaume.

• Kipimo cha vinasaba (PCR / NAAT) cha mkojo au sampuli ya shingo ya kizazi.

• Kuotesha bakteria na kupima usugu wa dawa (culture and sensitivity) – hasa ugonjwa usipopona.

• Kupima magonjwa mengine ya zinaa: VVU, kaswende, homa ya ini B.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, kisonono hutibiwa kwa mpango wa dalili wa magonjwa ya zinaa: mgonjwa mwenye usaha kwenye mrija wa mkojo au uchafu ukeni hupewa dawa mbili kwa pamoja – moja ya kuua kisonono (mf. ceftriaxone au cefixime) na moja ya kuua klamidia (mf. doxycycline au azithromycin) – kwa kiwango kinachoamuliwa na mtaalamu wa afya. Pale vipimo vinapopatikana, kisonono kilichothibitishwa hutibiwa kwa mpango huo huo wa STG, na kuotesha vimelea na kupima usugu hufanyika ugonjwa usipopona.

• Mwenzi au wenzi wote wa miezi 2 iliyopita wapimwe na kutibiwa, hata kama hawana dalili – vinginevyo utaambukizwa tena.

• Epuka tendo la ndoa mpaka wewe na mwenzi wako mmalize dawa na siku 7 zipite.

• Usitumie antibiotiki za duka au zilizobaki – huleta usugu wa kisonono.

• Rudi kituoni dalili zisipopotea baada ya siku 7 – huweza kuwa usugu wa dawa, kutomaliza dawa, maambukizi mapya au trikomoniasisi.

• Pima VVU, kaswende na homa ya ini B; tumia kondomu.

Matatizo yanayoweza kutokea

Kwa wanawake

• Maambukizi ya via vya uzazi (PID).

• Ugumba kwa kuziba mirija ya uzazi.

• Mimba kutunga nje ya mfuko wa uzazi.

• Maumivu sugu ya tumbo la chini.

Kwa wanaume

• Uvimbe wa epididimisi na korodani.

• Kubana kwa mrija wa mkojo (urethral stricture) – mkojo kutoka kwa shida.

• Ugumba.

Kwa wote na kwa watoto

• Kuongezeka kwa hatari ya kuambukizwa na kuambukiza VVU.

• Maambukizi ya maungio na ngozi.

• Mtoto mchanga: maambukizi ya macho yanayoweza kuleta upofu.

Kinga

• Tumia kondomu kwa usahihi kila tendo la ndoa.

• Kuwa na mpenzi mmoja mwaminifu aliyepima.

• Kupima na kutibiwa pamoja na mwenzi wako.

• Kuacha ngono bila kinga baada ya pombe au vilevi.

• Kliniki ya wajawazito: kupima na kutibu magonjwa ya zinaa; watoto wachanga hupakwa dawa ya macho baada ya kuzaliwa.

Lini umwone daktari

• Usaha au uchafu wowote kutoka kwenye uume au ukeni, maumivu ya kukojoa au vidonda vya sehemu za siri.

• Mwenzi wako akigundulika kuwa na ugonjwa wa zinaa.

• Haraka: maumivu ya tumbo la chini pamoja na homa, maumivu ya korodani, maungio kuvimba pamoja na vipele, au mtoto mchanga mwenye macho kutoa usaha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara