Kovu keloidi (keloid) ni kovu linalokua kupita kiasi na kuvuka mipaka ya jeraha la awali, likiwa gumu, laini juu na mara nyingi likiwasha au kuuma. Hutokea baada ya kutoboa masikio, upasuaji, chunusi, chanjo au majeraha madogo, zaidi kwa watu wenye ngozi nyeusi. Si saratani wala haliambukizi. Hutibiwa kwa sindano za steroidi, kubana na upasuaji pamoja na tiba ya ziada.

Ngozi inapopona baada ya jeraha, hutengeneza tishu za kovu zenye collagen. Keloidi ni pale mwili unapotengeneza collagen kupita kiasi, na kovu kuendelea kukua nje ya mipaka ya jeraha la awali, mara nyingi kwa miezi au miaka.

Ni tofauti na kovu lililonenepa (hypertrophic scar), ambalo hubaki ndani ya mipaka ya jeraha na mara nyingi hupungua lenyewe kwa muda. Keloidi mara chache hupungua lenyewe.

Keloidi si saratani, haliambukizi na halisambai sehemu nyingine, ingawa mtu mmoja anaweza kuwa na keloidi nyingi.

Takwimu za ugonjwa

Keloidi huwapata zaidi watu wenye ngozi nyeusi – hadi mtu 1 kati ya 6 katika baadhi ya jamii za Kiafrika. Huanza zaidi kati ya miaka 10 na 30.

Hapa nchini, keloidi za masikio baada ya kutoboa, za kifua na mabega baada ya chunusi au chanjo, na za tumbo baada ya upasuaji ni za kawaida.

Visababishi na vihatarishi

• Ngozi nyeusi na historia ya familia.

• Umri wa miaka 10–30.

• Majeraha: kutoboa masikio, upasuaji, kuungua, chunusi, tetekuwanga, tattoo, chanjo, kuumwa na wadudu.

• Maeneo yenye mvutano wa ngozi: kifua, mabega, mgongo wa juu, masikio, taya.

• Maambukizi ya jeraha na jeraha kuchelewa kupona.

• Kubalehe na ujauzito – keloidi huweza kukua zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kwa wenye tabia ya keloidi, seli zinazotengeneza tishu za kovu (fibroblasts) huendelea kufanya kazi muda mrefu baada ya jeraha kufungwa, zikichochewa na kemikali za ukuaji (kama TGF-beta) na mvutano wa ngozi. Collagen hujikusanya kwa wingi, kovu hukua kama "kucha za kaa" kuzunguka eneo la awali.

Dalili na viashiria

• Kovu lililoinuka, gumu, laini juu, la rangi ya waridi, nyekundu, kahawia au nyeusi kuliko ngozi.

• Linakua polepole na kuvuka mipaka ya jeraha.

• Mwasho, wakati mwingine maumivu au kuchoma.

• Masikioni: kinundu cha mviringo nyuma au mbele ya ndewe.

• Kifuani: kovu lenye umbo la kipepeo au kaa.

• Linaweza kuzuia mwendo kama liko juu ya kiungo.

Vipimo

• Uchunguzi wa ngozi na historia – mara nyingi hutosha.

• Biopsy – kwa kovu lisilo la kawaida, linalokua haraka au lenye vidonda, kuondoa saratani ya ngozi au uvimbe mwingine.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Sindano za steroidi ndani ya keloidi (triamcinolone) – kila wiki 3–4; hupunguza ukubwa, mwasho na maumivu. Tiba ya kwanza kwa wengi.

• Kubana (pressure therapy) – hereni za kubana kwa masikio, nguo maalum.

• Silicone gel au plasta – kila siku kwa miezi kadhaa.

• Kugandisha (cryotherapy) – kwa keloidi ndogo.

• Upasuaji wa kuondoa – daima pamoja na tiba ya ziada (sindano za steroidi kabla na baada, kubana au mionzi), kwa sababu upasuaji peke yake huleta keloidi kubwa zaidi kurudi kwa wengi.

• Tiba ya mionzi baada ya upasuaji – kwa keloidi sugu, katika vituo maalum.

• Dawa nyingine za sindano (mf. 5-fluorouracil) – kwa ushauri wa mtaalamu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kurudi baada ya matibabu, hasa upasuaji pekee.

• Mwasho na maumivu ya kudumu.

• Kuzuia mwendo wa kiungo.

• Vidonda na maambukizi.

• Wasiwasi na kuona aibu.

• Madhara ya sindano za steroidi: ngozi kuwa nyembamba au nyeupe kidogo.

Kinga

• Ukiwa na historia ya keloidi: epuka kutoboa masikio, tattoo na upasuaji usio wa lazima.

• Tibu chunusi mapema.

• Tunza jeraha vizuri ili lipone haraka bila maambukizi.

• Mweleze daktari kabla ya upasuaji kuwa una tabia ya keloidi – kinga inaweza kuanza mapema.

• Tumia silicone au kubana mapema kwenye jeraha jipya.

Lini umwone daktari

• Kovu linaloendelea kukua au kuwasha.

• Keloidi linauma, linatoa damu au lina vidonda.

• Unataka kutibu keloidi – mapema ni bora.

• Unapanga upasuaji au kutoboa ukiwa na historia ya keloidi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara