Maelezo ya jumla

Kila mtu hucheua mara moja moja, hasa baada ya mlo mkubwa. Kucheua tindikali, kitaalamu GERD (gastro-oesophageal reflux disease), ni pale vilivyomo tumboni – tindikali, chakula na wakati mwingine nyongo – vinaporudi juu kwenye umio (mrija wa chakula) mara kwa mara kiasi cha kuleta dalili au madhara.

Kati ya umio na tumbo kuna msuli wa mviringo (koki ya chini ya umio) unaofunguka kuruhusu chakula kushuka na kujifunga kuzuia kirudi. Msuli huu ukidhoofika au ukifunguka mara kwa mara, tindikali hupanda juu.

Tindikali ikifika hadi kooni na kwenye zoloto huleta kikohozi cha muda mrefu, sauti kukwaruza na hisia ya kitu kukwama kooni (laryngopharyngeal reflux).

Takwimu za ugonjwa

GERD ni mojawapo ya matatizo ya mfumo wa chakula yanayotokea zaidi duniani – takribani mtu 1 kati ya 7 hupata dalili angalau mara moja kwa wiki. Kiwango kinaongezeka Afrika kutokana na unene na mabadiliko ya mlo.

Wajawazito wengi hupata kiungulia, hasa miezi ya mwisho.

Visababishi na vihatarishi

• Unene uliokithiri, hasa mafuta ya tumboni.

• Ujauzito.

• Ngiri ya kiwambo (hiatal hernia) – sehemu ya tumbo kupanda juu ya kiwambo.

• Milo mikubwa na kula kisha kulala mara moja.

• Vyakula vya mafuta mengi, vya kukaanga, chokoleti, nanaa (mint), kahawa, vinywaji vyenye gesi, pilipili na vitunguu – kwa baadhi ya watu.

• Pombe na uvutaji sigara.

• Dawa: NSAIDs, aspirini, baadhi ya dawa za shinikizo la damu, za pumu, za usingizi na doxycycline.

• Nguo zinazobana tumbo.

• Kisukari cha muda mrefu kinachochelewesha tumbo kumwaga chakula.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Koki ya chini ya umio hujifunga kwa nguvu kati ya milo. Katika GERD, hujilegeza mara kwa mara bila kumeza, au ni dhaifu, au shinikizo ndani ya tumbo ni kubwa (unene, ujauzito, milo mikubwa). Tindikali hupanda kwenye umio ambao hauna kinga kama ukuta wa tumbo, hivyo huungua na kuvimba (oesophagitis).

Kwa muda mrefu, uvimbe huacha makovu yanayobana umio, au seli za umio hubadilika kuwa kama za utumbo (Barrett's oesophagus), hali inayoongeza kidogo hatari ya saratani ya umio.

Dalili na viashiria

• Kiungulia – hisia ya kuungua kifuani nyuma ya mfupa wa kifua, inayopanda juu, hasa baada ya kula au ukilala.

• Kucheua tindikali au chakula hadi mdomoni, ladha chungu au chachu.

• Maumivu au usumbufu wa tumbo la juu.

• Kikohozi kikavu cha muda mrefu, hasa usiku.

• Sauti kukwaruza asubuhi, kusafisha koo mara kwa mara.

• Hisia ya kitu kukwama kooni.

• Harufu mbaya mdomoni na kuoza kwa meno.

• Pumu kuzidi usiku.

Dalili za hatari

• Kumeza kwa shida au maumivu wakati wa kumeza.

• Kupungua uzito bila sababu.

• Kutapika damu au kinyesi cheusi.

• Upungufu wa damu.

• Dalili mpya kwa mtu mwenye umri zaidi ya miaka 55.

• Maumivu ya kifua yanayoenda mkononi au tayani – huenda ni moyo.

Vipimo

• Historia ya dalili – mara nyingi hutosha; kupata nafuu kwa dawa ya PPI huthibitisha.

• Endoscopy (OGD) – kwa wenye dalili za hatari, wasiopata nafuu kwa dawa, au wenye dalili za muda mrefu; huona uvimbe, makovu au Barrett's.

• Kipimo cha tindikali ya umio kwa saa 24 (pH monitoring) – kwa wachache, katika vituo maalum.

• Kipimo cha H. pylori kwa wenye maumivu ya tumbo la juu.

• ECG kwa maumivu ya kifua – kuondoa ugonjwa wa moyo.

Matibabu

Kubadili mtindo wa maisha – msingi wa matibabu

• Punguza uzito kama ni mkubwa.

• Kula milo midogo; maliza kula saa 3 kabla ya kulala.

• Inua kichwa cha kitanda sentimita 15–20 (kwa matofali chini ya miguu ya kitanda) kama dalili ni za usiku.

• Epuka vyakula vinavyokuchochea.

• Acha sigara na punguza pombe.

• Vaa nguo zisizobana tumbo.

Dawa

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Antacid na alginate – nafuu ya haraka kwa dalili za mara moja moja.

• Dawa za kupunguza tindikali (PPI) – omeprazole au esomeprazole kwa takribani wiki 8; pantoprazole kwa muda mrefu zaidi kwa vidonda vya umio. Humezwa dakika 30–60 kabla ya kifungua kinywa.

• H2 blockers (mf. famotidine) – mbadala kwa dalili ndogo.

• Baada ya kupona, dawa hupunguzwa taratibu hadi dozi ndogo au kutumia inapohitajika.

Upasuaji

Kwa wachache wasiopata nafuu au wenye ngiri kubwa ya kiwambo – upasuaji wa kuimarisha koki (fundoplication), katika vituo vya kibingwa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Uvimbe na vidonda vya umio (oesophagitis) – maumivu na kutokwa damu.

• Umio kubana kwa makovu (stricture) – kumeza kwa shida.

• Barrett's oesophagus na ongezeko dogo la hatari ya saratani ya umio.

• Kikohozi sugu, pumu kuzidi, sauti kukwaruza.

• Meno kuoza.

Kinga

• Dumisha uzito unaofaa.

• Usile milo mikubwa usiku.

• Epuka kulala mara baada ya kula.

• Acha sigara; punguza pombe, kahawa na vinywaji vyenye gesi.

• Tumia dawa za maumivu za NSAIDs kwa uangalifu.

• Fanya mazoezi ya wastani – si mara baada ya kula.

Lini umwone daktari

• Kiungulia zaidi ya mara 2 kwa wiki.

• Dalili zinazoendelea licha ya kubadili mtindo wa maisha au dawa za dukani.

• Kikohozi au sauti kukwaruza kwa zaidi ya wiki 3.

• Umetumia dawa za tindikali kwa muda mrefu bila kumwona daktari.

• Mara moja (dharura): maumivu ya kifua yenye jasho au kuishiwa pumzi (huenda ni moyo), kutapika damu, kinyesi cheusi, au chakula kukwama kabisa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara