Maelezo ya jumla

Benign prostatic hyperplasia (BPH), au kukua kwa tezi dume, ni kuongezeka kwa idadi ya seli za tezi dume kunakoifanya tezi kuwa kubwa. Si saratani na haigeuki saratani.

Tezi dume huzunguka mrija wa mkojo unapotoka kwenye kibofu. Ikikua, hubana mrija huo na kuzuia mkojo kutoka kwa urahisi – kama kubana bomba la maji. Hii huleta dalili za njia ya chini ya mkojo (LUTS).

Ukubwa wa tezi hauendani moja kwa moja na ukali wa dalili: tezi kubwa sana inaweza kuleta dalili ndogo, na ndogo ikaleta dalili kubwa.

Takwimu za ugonjwa

BPH ni hali ya kawaida sana kadri wanaume wanavyozeeka: takribani nusu ya wanaume wenye umri wa miaka 51–60 na zaidi ya 8 kati ya 10 wenye umri zaidi ya miaka 80 wana BPH kwa vipimo vya tishu, ingawa si wote wenye dalili.

Tanzania, BPH ni mojawapo ya sababu kuu za wanaume wazee kufika kliniki za urolojia, mara nyingi wakiwa wameshindwa kukojoa kabisa.

Visababishi na vihatarishi

• Umri – kihatarishi kikuu.

• Homoni za kiume – testosterone hubadilishwa kuwa dihydrotestosterone (DHT) inayochochea ukuaji wa tezi.

• Historia ya familia.

• Unene uliokithiri na kutofanya mazoezi.

• Kisukari na magonjwa ya moyo.

• Wanaume walioondolewa korodani kabla ya kubalehe hawapati BPH.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kwa miaka mingi, homoni ya DHT huchochea seli za tezi kuongezeka, hasa sehemu inayozunguka mrija wa mkojo. Mrija hubanwa na misuli ya tezi hukaza zaidi.

Kibofu hulazimika kusukuma kwa nguvu zaidi, ukuta wake huwa mzito na nyeti – ndiyo maana kuna hamu ya kukojoa mara kwa mara. Baada ya muda kibofu huchoka na kushindwa kumaliza mkojo; mkojo uliobaki huleta maambukizi, mawe na, ukirudi nyuma, huharibu figo.

Dalili na viashiria

Dalili za kuziba

• Mkondo dhaifu wa mkojo.

• Kusita au kuchelewa kuanza kukojoa.

• Kukojoa kwa kukatikakatika.

• Kukenya ili kukojoa.

• Kuhisi kibofu hakijaisha.

• Matone baada ya kumaliza.

Dalili za kibofu kuwashwa

• Kukojoa mara kwa mara, hasa usiku (kuamka mara 2 au zaidi).

• Kubanwa ghafla na mkojo.

• Kushindwa kujizuia mkojo wakati mwingine.

Dalili za hatari

• Kushindwa kukojoa kabisa – maumivu makali chini ya tumbo (dharura).

• Damu kwenye mkojo.

• Homa na kuungua wakati wa kukojoa (UTI).

• Kuvimba miguu, uchovu, kukojoa kidogo – figo kuathirika.

Vipimo

• Historia na dodoso la dalili (IPSS) – kupima ukali wa dalili.

• Uchunguzi wa tezi dume kwa kidole (DRE) – ukubwa na ulaini wa tezi.

• Kipimo cha mkojo – maambukizi, damu.

• PSA – kwa ushauri, kuchunguza uwezekano wa saratani.

• Vipimo vya figo (creatinine).

• Ultrasound – ukubwa wa tezi, mkojo unaobaki kwenye kibofu, figo.

• Kipimo cha kasi ya mkojo (uroflowmetry) na kamera ya kibofu (cystoscopy) kwa baadhi.

• Shajara ya mkojo – kurekodi idadi na kiasi cha kukojoa.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hutegemea ukali wa dalili na matatizo:

Dalili ndogo

• Kufuatiliwa na kubadili mtindo wa maisha: punguza maji jioni, epuka kahawa na pombe usiku, kojoa kabla ya kulala na kwa utulivu, mazoezi ya kibofu, dhibiti kuvimbiwa.

Dawa

• Alpha blockers (mf. tamsulosin, doxazosin) – hulegeza misuli ya tezi na shingo ya kibofu; hufanya kazi ndani ya siku chache. Huweza kuleta kizunguzungu unaposimama.

• 5-alpha reductase inhibitors (mf. finasteride) – hupunguza ukubwa wa tezi taratibu kwa miezi 6 au zaidi; kwa tezi kubwa.

• Mchanganyiko wa dawa zote mbili kwa tezi kubwa na dalili kubwa.

Upasuaji

• TURP – kuondoa sehemu ya tezi kupitia mrija wa mkojo bila kufungua tumbo.

• Upasuaji wa kufungua (open prostatectomy) – kwa tezi kubwa sana; hufanyika sana nchini.

• Huhitajika kwa: kushindwa kukojoa mara kwa mara, UTI zinazojirudia, mawe ya kibofu, damu inayojirudia, figo kuathirika, au dalili zisizopona kwa dawa.

Kushindwa kukojoa kabisa

Dharura: kuwekewa mpira wa mkojo (catheter) mara moja kituoni, kisha mpango wa matibabu ya kudumu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kushindwa kukojoa kabisa (acute urinary retention).

• Maambukizi ya njia ya mkojo yanayojirudia.

• Mawe ya kibofu.

• Damu kwenye mkojo.

• Kibofu kuchoka na kushindwa kufanya kazi.

• Figo kuharibika kwa mkojo kurudi nyuma.

Kinga

• BPH haiwezi kuzuilika kabisa, lakini mazoezi, uzito unaofaa na kudhibiti kisukari hupunguza dalili.

• Epuka dawa za mafua zenye pseudoephedrine na dawa za mzio za zamani zinazoweza kuzuia mkojo.

• Usibane mkojo muda mrefu; punguza pombe.

• Hudhuria uchunguzi mapema dalili zinapoanza.

Lini umwone daktari

• Kuamka usiku mara 2 au zaidi kukojoa.

• Mkondo dhaifu au kuhisi kibofu hakijaisha.

• Dalili zinazoathiri usingizi na maisha.

• Damu kwenye mkojo.

• Mara moja (dharura): kushindwa kukojoa kabisa, homa na maumivu wakati wa kukojoa, au kukojoa kidogo sana pamoja na kuvimba miguu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara