Maelezo ya jumla

Fupakola (clavicle) ni mfupa mrefu ulio juu ya kifua, kati ya mfupa wa kifua (sternum) na bega. Hushikilia bega mahali pake na hulinda mishipa mikubwa ya damu na neva zinazokwenda kwenye mkono.

Kuvunjika kwa fupakola ni mojawapo ya mivunjiko inayotokea zaidi. Mivunjiko mingi hutokea katikati ya mfupa. Mivunjiko mingi hupona vizuri bila upasuaji, lakini baadhi – iliyohama sana, iliyopasua ngozi au yenye majeraha ya mishipa – huhitaji upasuaji.

Takwimu za ugonjwa

Kuvunjika kwa fupakola ni takribani mivunjiko 2–5 kati ya 100 kwa watu wazima na hadi 10–15 kati ya 100 kwa watoto. Huwapata zaidi wanaume vijana na watoto.

Tanzania, ajali za pikipiki (bodaboda) ni chanzo kikubwa cha kuvunjika kwa fupakola kwa vijana.

Visababishi na vihatarishi

• Kuanguka juu ya bega – chanzo kikuu.

• Kuanguka juu ya mkono ulionyooshwa.

• Ajali za pikipiki, baiskeli na magari.

• Michezo – mpira wa miguu, mieleka, kuendesha baiskeli.

• Kuzaliwa – kwa watoto wakubwa au mabega kukwama wakati wa kujifungua.

• Wazee – mifupa dhaifu (osteoporosis), kuanguka kwa urahisi.

• Mara chache: saratani iliyosambaa mfupani.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Nguvu kubwa ikigonga bega, hupitishwa kwenye fupakola, ambao ni mwembamba katikati, na huvunjika hapo. Misuli ya shingo huvuta kipande cha ndani juu, na uzito wa mkono huvuta kipande cha nje chini – ndiyo maana bega hushuka na mfupa huonekana kuchomoza.

Mfupa hupona kwa kutengeneza mfupa mpya (callus) unaounganisha vipande. Kwa watoto hupona haraka sana (wiki 3–6); kwa watu wazima huchukua wiki 6–12.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali kwenye bega au kati ya bega na shingo.

• Uvimbe na michubuko.

• Kuchomoza kwa mfupa au umbo lisilo la kawaida.

• Kushindwa au kuogopa kuinua mkono.

• Bega kushuka na kuelekea mbele.

• Sauti ya kusaga mfupa unaposogeza.

• Kwa watoto wachanga: kutosogeza mkono mmoja, kulia wakiubeba upande huo.

Dalili za hatari

• Mfupa kupasua ngozi.

• Ganzi, ubaridi au rangi ya bluu ya mkono – mishipa au neva kuathirika.

• Kupumua kwa shida – pafu kuathirika.

Vipimo

• Uchunguzi wa bega, mishipa ya damu na neva za mkono.

• X-ray ya fupakola – huthibitisha mvunjiko, mahali na kuhama kwa vipande.

• CT scan – kwa mivunjiko ya karibu na kifua au bega isiyoonekana vizuri.

• Uchunguzi wa mapafu na majeraha mengine baada ya ajali kubwa.

Matibabu

Bila upasuaji (wagonjwa wengi)

• Kitambaa cha kubebea mkono (arm sling) kwa wiki 2–6 kwa faraja.

• Dawa za maumivu – paracetamol, ibuprofen.

• Barafu iliyofungwa kwenye kitambaa siku za mwanzo.

• Mazoezi ya kiwiko, mkono na vidole tangu mwanzo; mazoezi ya bega kuanza taratibu maumivu yakipungua, kwa maelekezo ya fiziotherapia.

• Epuka kubeba vitu vizito na michezo ya kugongana kwa angalau wiki 8–12.

• Watoto wachanga: kubeba kwa uangalifu; hupona ndani ya wiki 2–3 bila matibabu maalum.

Upasuaji

• Mfupa umepasua ngozi.

• Vipande vimehama sana au kupishana, hasa kwa vijana wanaofanya kazi nzito au michezo.

• Majeraha ya mishipa ya damu au neva.

• Mfupa usiounga baada ya miezi kadhaa.

• Upasuaji huhusisha kuunganisha kwa bamba na skrubu au misumari maalum.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mfupa kuunga vibaya – uvimbe wa kudumu na umbo lisilo la kawaida.

• Mfupa kutounga au kuchelewa kuunga – zaidi kwa wavutaji sigara.

• Majeraha ya mishipa ya damu, neva au mapafu – nadra.

• Ukakamavu wa bega.

• Maambukizi au vifaa kuleta usumbufu baada ya upasuaji.

Kinga

• Kofia na nguo za kujikinga kwa waendesha pikipiki na baiskeli; kufuata sheria za barabarani.

• Vifaa vya kujikinga katika michezo.

• Kwa wazee: kuzuia kuanguka – taa za kutosha, sakafu isiyoteleza, kuimarisha mifupa.

• Kuacha sigara – husaidia mfupa kuunga.

Lini umwone daktari

• Maumivu na uvimbe wa bega baada ya kuanguka au ajali.

• Mtoto mchanga hasogezi mkono mmoja.

• Maumivu hayapungui baada ya wiki 2–3, au uvimbe mkubwa unabaki baada ya miezi 3.

• Mara moja (dharura): mfupa kupasua ngozi, mkono kuwa baridi, wa bluu au wenye ganzi, au kupumua kwa shida.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara