Maelezo ya jumla

PID (pelvic inflammatory disease) ni maambukizi ya via vya uzazi vya mwanamke vilivyo ndani ya nyonga: mfuko wa uzazi, mirija ya uzazi, ovari na utando unaozunguka viungo hivyo. Kwa kawaida vimelea hupanda kutoka ukeni na shingo ya kizazi kwenda juu.

Katika mwongozo wa Tanzania PID hujulikana pia kama kundi la dalili za maumivu ya tumbo la chini (lower abdominal pain syndrome), kwa sababu mara nyingi hutibiwa kwa kuangalia dalili kabla ya vipimo vya maabara.

PID ni muhimu kwa sababu ni mojawapo ya visababishi vikuu vya ugumba wa wanawake hapa nchini, na madhara yake mengi yanaweza kuzuilika kwa kutibu magonjwa ya zinaa mapema.

Takwimu za ugonjwa

Duniani mamilioni ya wanawake hupata PID kila mwaka, wengi wakiwa na umri wa miaka 15–29. Baada ya shambulio moja la PID, takribani mwanamke 1 kati ya 8 hupata shida ya kupata mimba, na hatari huongezeka kila PID inapojirudia.

Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara, ugumba unaotokana na mirija ya uzazi kuziba – hasa baada ya PID – ni wa kawaida zaidi kuliko sehemu nyingine za dunia.

Visababishi na vihatarishi

Visababishi vikuu ni kisonono (Neisseria gonorrhoeae) na klamidia (Chlamydia trachomatis), pamoja na bakteria wasiohitaji oksijeni wanaohusiana na vajinosisi ya bakteria, na Mycoplasma genitalium. Mara nyingi vimelea zaidi ya kimoja huhusika.

Vihatarishi

• Kuwa na ugonjwa wa zinaa usiotibiwa, au mwenzi mwenye ugonjwa wa zinaa.

• Wapenzi wengi, mwenzi mpya, na kutotumia kondomu.

• Umri mdogo (chini ya miaka 25).

• Kuwahi kupata PID kabla.

• Wiki chache baada ya kuwekewa kitanzi (IUD), kutoa mimba, kujifungua au uchunguzi wa ndani wa mfuko wa uzazi.

• Utoaji mimba usio salama.

• Kuosha ndani ya uke (douching).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vimelea vikishambulia shingo ya kizazi, kinga yake ya kawaida hudhoofika na vimelea hupanda – mara nyingi wakati au baada ya hedhi – hadi kwenye mfuko wa uzazi (endometritis) na mirija ya uzazi (salpingitis). Mirija huvimba, hujaa usaha na huweza kutengeneza jipu karibu na ovari.

Uvimbe unapopona huacha makovu na mishikamano. Makovu ndani ya mirija huzuia yai na mbegu kukutana (ugumba) au huzuia yai lililorutubishwa kufika kwenye mfuko wa uzazi (mimba nje ya kizazi). Mishikamano karibu na viungo vya nyonga huleta maumivu sugu.

Dalili na viashiria

• Maumivu ya tumbo la chini pande zote mbili – dalili kuu.

• Uchafu usio wa kawaida ukeni, wenye harufu.

• Homa na kujisikia vibaya.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

• Kutokwa damu nje ya siku za hedhi au baada ya kujamiiana.

• Maumivu wakati wa kukojoa.

• Kichefuchefu na kutapika kwa ugonjwa mkali.

Baadhi ya wanawake wana dalili ndogo sana au hawana kabisa (PID kimya), na hugundulika baadaye wakitafuta mimba bila mafanikio.

Vipimo

• Uchunguzi wa ndani wa nyonga – maumivu shingo ya kizazi inaposogezwa, maumivu ya mfuko wa uzazi na pembeni yake.

• Kipimo cha mimba – kuondoa uwezekano wa mimba nje ya kizazi, dharura inayofanana na PID.

• Kuchunguza uchafu kwa hadubini; vipimo vya kisonono na klamidia (NAAT) panapopatikana.

• Kipimo kamili cha damu na CRP.

• Kipimo cha mkojo – kuondoa UTI.

• Ultrasound ya nyonga – kutafuta jipu la mirija na ovari au kujaa usaha.

• Vipimo vya VVU na kaswende.

Kwa kuwa hakuna kipimo kimoja kinachothibitisha PID, matibabu huanzishwa mapema kwa kuangalia dalili ili kuzuia madhara ya kudumu.

Matibabu

Mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026) unaelekeza mchanganyiko wa antibiotiki unaoshughulikia vimelea vyote vinavyowezekana:

• Wagonjwa wa nje (ugonjwa usio mkali): dozi ya cephalosporin (mf. cefixime au sindano ya ceftriaxone) pamoja na doxycycline na metronidazole kwa siku 14.

• Wanaolazwa: wenye homa ya 38°C au zaidi, wajawazito, wenye jipu, wanaotapika au wasiopata nafuu – hupewa antibiotiki za mshipani kisha vidonge kukamilisha siku 14.

• Upasuaji kwa jipu kubwa au lililopasuka.

• Kitanzi: mara nyingi hakihitaji kuondolewa; daktari ataamua kulingana na nafuu.

• Mwenzi au wenzi wa miezi 2 iliyopita watibiwe kwa kisonono na klamidia, hata kama hawana dalili.

• Epuka kujamiiana mpaka wewe na mwenzi mmemaliza dawa na dalili zimepotea.

• Rudi kituoni ndani ya siku 3 kama hakuna nafuu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ugumba – hatari huongezeka kwa kila shambulio.

• Mimba kutunga nje ya kizazi.

• Maumivu sugu ya nyonga na maumivu wakati wa kujamiiana.

• Jipu la mirija na ovari, linaloweza kupasuka na kuleta sepsisi.

• PID kujirudia.

• Maambukizi kuzunguka ini (Fitz-Hugh–Curtis syndrome) – maumivu upande wa juu kulia wa tumbo.

Kinga

• Tumia kondomu na punguza wapenzi.

• Tibu magonjwa ya zinaa mapema na hakikisha mwenzi anatibiwa.

• Pima magonjwa ya zinaa kabla ya kuwekewa kitanzi kama uko katika hatari.

• Epuka utoaji mimba usio salama; tafuta huduma salama za afya ya uzazi.

• Usioshe ndani ya uke.

• Hudhuria kliniki ukipata uchafu usio wa kawaida, badala ya kujitibu.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya tumbo la chini pamoja na uchafu ukeni au homa.

• Maumivu wakati wa kujamiiana au damu baada ya kujamiiana.

• Mwenzi wako ana usaha kwenye uume au ugonjwa wa zinaa.

• Unashindwa kupata mimba baada ya mwaka mmoja wa kujaribu.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya tumbo, homa kali, kutapika, kuzimia, au maumivu ya tumbo ukiwa umekosa hedhi (huenda ni mimba nje ya kizazi).

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara