Maelezo ya jumla

Influenza, maarufu kama flu au homa kali ya mafua, ni ugonjwa wa kuambukiza wa mfumo wa hewa unaosababishwa na virusi vya influenza. Tofauti na mafua ya kawaida, influenza huanza ghafla na huleta homa kali na mwili kuvunjika, kiasi kwamba mtu hushindwa kuendelea na kazi.

• Influenza A – husababisha milipuko ya kila mwaka na milipuko ya dunia nzima (pandemics); ina aina ndogo kama H1N1 na H3N2. Baadhi ya aina hutoka kwa ndege na nguruwe (mf. mafua ya ndege H5N1).

• Influenza B – husababisha milipuko ya msimu, mara nyingi ugonjwa mdogo zaidi.

• Influenza C na D – nadra au hazileti ugonjwa kwa binadamu.

Virusi vya influenza hubadilika kidogo kila mwaka, ndiyo maana mtu anaweza kuugua tena na chanjo hubadilishwa kila mwaka.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa kila mwaka influenza ya msimu huleta takribani wagonjwa milioni 1,000 duniani, kati yao milioni 3–5 wenye ugonjwa mkali, na vifo kati ya 290,000 na 650,000 vinavyohusiana na mfumo wa hewa.

Katika nchi za joto kama Tanzania, influenza hutokea mwaka mzima na huongezeka wakati wa mvua. Mfumo wa ufuatiliaji wa magonjwa wa taifa huchunguza sampuli za wagonjwa wa homa na mafua makali kugundua milipuko mapema.

Visababishi na vihatarishi

Virusi huenezwa kwa matone ya hewa mgonjwa anapokohoa, kupiga chafya au kuongea, na kwa kugusa vitu vilivyochafuliwa kisha kugusa mdomo, pua au macho. Mgonjwa huambukiza kuanzia siku moja kabla ya dalili hadi siku 5–7 baada ya kuanza kuugua.

Makundi hatarishi kwa ugonjwa mkali

• Watoto chini ya miaka 5, hasa chini ya miaka 2.

• Wazee wa miaka 65 na zaidi.

• Wajawazito na wanawake waliojifungua karibuni.

• Wenye magonjwa sugu: pumu, COPD, magonjwa ya moyo, kisukari, figo, ini, seli mundu.

• Wenye VVU na kinga dhaifu.

• Unene uliokithiri.

• Wahudumu wa afya (hatari ya kuambukizwa).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi hushambulia seli za utando wa pua, koo na njia za hewa, huzaliana ndani yake na kuziharibu. Mwili hujibu kwa kutoa kemikali za kinga zinazoleta homa, maumivu ya mwili na uchovu. Kipindi cha kupevuka ni kifupi – siku 1 hadi 4.

Kwa baadhi ya watu virusi hushuka hadi mapafuni na kuleta nimonia ya virusi, au huacha njia za hewa zikiwa dhaifu na bakteria hupata nafasi kuleta nimonia ya bakteria siku chache baadaye.

Dalili na viashiria

• Homa ya ghafla, mara nyingi ya juu, na kutetemeka.

• Maumivu ya misuli, viungo na mgongo.

• Maumivu ya kichwa.

• Uchovu mkubwa na udhaifu.

• Kikohozi kikavu na kuumwa koo.

• Mafua na pua kuziba.

• Kwa watoto: kutapika, kuharisha na maumivu ya tumbo.

Dalili nyingi hupungua ndani ya siku 3–7, lakini kikohozi na uchovu huweza kudumu wiki 2.

Influenza dhidi ya mafua ya kawaida

Mafua ya kawaida huanza taratibu, huleta zaidi chafya, mafua na kuumwa koo, na homa ni ndogo au haipo. Influenza huanza ghafla na homa kali na mwili kuvunjika. Malaria na COVID-19 huweza kuleta dalili zinazofanana, hivyo kupima malaria ni muhimu.

Vipimo

• Kwa watu wengi, utambuzi hufanywa kwa dalili, hasa wakati wa mlipuko.

• Kipimo cha malaria – kila mwenye homa.

• Kipimo cha haraka cha influenza au PCR ya ute wa pua na koo – kwa wagonjwa waliolazwa, makundi hatarishi na ufuatiliaji wa milipuko.

• Kipimo cha COVID-19 pale inapohitajika.

• X-ray ya kifua na kupima oksijeni – kwa wanaopumua kwa shida.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, huduma kuu ni ya kusaidia mwili kupona:

• Pumzika nyumbani mpaka homa iishe.

• Kunywa maji na vinywaji vya kutosha.

• Paracetamol kwa homa na maumivu. Watoto na vijana wasipewe aspirini.

• Dawa ya kuua virusi (oseltamivir) – kwa wagonjwa wa makundi hatarishi na wenye ugonjwa mkali, ikianzishwa ndani ya saa 48 za dalili; kwa ushauri wa mtaalamu.

• Antibiotiki hazisaidii influenza yenyewe; hutumika tu kama kuna maambukizi ya bakteria juu yake (mf. nimonia).

• Oksijeni na kulazwa kwa wenye shida ya kupumua.

• Wagonjwa wa influenza inayotoka kwa wanyama (mf. mafua ya ndege) hutolewa taarifa mara moja kwa mamlaka za afya.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia ya virusi au ya bakteria.

• Kuzidisha pumu, COPD, kisukari na magonjwa ya moyo.

• Uvimbe wa misuli ya moyo na wa ubongo – nadra.

• Maambukizi ya masikio na sinasi.

• Kwa wajawazito: kuzaliwa njiti na mimba kuharibika.

• Kifo, hasa kwa wazee na makundi hatarishi.

Kinga

• Chanjo ya influenza ya kila mwaka – hasa kwa makundi hatarishi na wahudumu wa afya, pale inapopatikana.

• Nawa mikono kwa sabuni na maji mara kwa mara.

• Funika mdomo na pua kwa kiwiko au kitambaa unapokohoa au kupiga chafya.

• Kaa nyumbani ukiwa mgonjwa; epuka mikusanyiko.

• Vaa barakoa ukiwa na dalili na lazima utoke, au unapomhudumia mgonjwa.

• Fungua madirisha – hewa safi hupunguza virusi.

• Epuka kugusa ndege au wanyama waliokufa ghafla, na ripoti vifo vingi vya kuku.

Lini umwone daktari

• Uko kwenye kundi hatarishi na umepata dalili za influenza – nenda mapema (ndani ya saa 48).

• Homa hudumu zaidi ya siku 3–4, au inarudi baada ya kupungua.

• Una homa – pima malaria.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida, maumivu ya kifua, midomo ya bluu, kuchanganyikiwa, degedege, kushindwa kunywa, au mtoto asiyeamka vizuri.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara