Maelezo ya jumla

Mafua ya mzio, kitaalamu allergic rhinitis (pia huitwa homa ya hay), ni hali ambapo utando wa ndani wa pua huvimba kwa sababu kinga ya mwili inajibu kupita kiasi kwa vitu visivyo na madhara – vinavyoitwa vichochezi vya mzio (allergens).

• Ya msimu – hutokea wakati fulani wa mwaka, mf. msimu wa maua au mavuno.

• Ya mwaka mzima – mara nyingi kutokana na vumbi la nyumbani, mende, ukungu au wanyama.

Mafua ya mzio mara nyingi huambatana na pumu ya kifua, pumu ya ngozi (eczema), macho kuwasha (allergic conjunctivitis) na sinasi sugu. Si maambukizi, hivyo hayaambukizi.

Takwimu za ugonjwa

Mafua ya mzio ni mojawapo ya magonjwa yanayotokea zaidi duniani, yakiwapata takribani asilimia 10–30 ya watu wazima na hadi asilimia 40 ya watoto. Huanza mara nyingi utotoni au ujana.

Kati ya watu wenye pumu, zaidi ya 3 kati ya 4 pia wana mafua ya mzio. Kudhibiti mafua ya mzio husaidia pia kudhibiti pumu.

Visababishi na vihatarishi

Vichochezi vya mzio

• Wadudu wadogo wa vumbi la nyumbani (house dust mites) kwenye magodoro, mito, mazulia.

• Chavua ya maua, nyasi na miti.

• Mende na kinyesi chao.

• Manyoya na magamba ya ngozi ya paka, mbwa na wanyama wengine.

• Ukungu (fangasi) kwenye kuta zenye unyevu.

Vitu vinavyozidisha dalili

• Moshi wa sigara, kuni na mkaa.

• Manukato, dawa za kuua wadudu, kemikali za kusafisha.

• Hewa baridi na mabadiliko ya hali ya hewa.

• Vumbi la barabarani.

Vihatarishi

• Historia ya mzio au pumu kwenye familia.

• Kuwa na pumu au eczema.

• Kukulia kwenye moshi wa sigara.

• Kazi zenye vumbi au kemikali.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mtu mwenye tabia ya mzio, akikutana na kichochezi mara ya kwanza, mwili hutengeneza kingamwili aina ya IgE. Akikutana nacho tena, IgE huamsha chembe za kinga (mast cells) kwenye pua kutoa histamine na kemikali nyingine. Histamine husababisha chafya, muwasho na mafua ya maji ndani ya dakika chache. Baadaye uvimbe wa muda mrefu huleta pua kuziba.

Dalili na viashiria

• Chafya mfululizo, hasa asubuhi.

• Mafua ya maji yanayotiririka.

• Pua kuwasha na kuziba.

• Macho kuwasha, kuwa mekundu na kutoa machozi.

• Koo na masikio kuwasha.

• Makamasi kushuka kooni na kikohozi.

• Kupumua kwa mdomo, kukoroma, usingizi mbaya na uchovu mchana.

• Kupungua kwa harufu.

Tofauti na mafua ya virusi, hakuna homa, makamasi huwa ya maji na meupe, na dalili hudumu wiki au miezi, hasa kwenye mazingira fulani.

Vipimo

• Historia na uchunguzi – mara nyingi hutosha.

• Vipimo vya mzio: kipimo cha ngozi (skin prick) au kipimo cha damu cha IgE maalum – kwa wenye dalili kali au zisizojulikana chanzo.

• Uchunguzi wa ndani ya pua – kutafuta vinyama (polyps) au pua kupinda.

• Vipimo vya pumu kama kuna kikohozi au mluzi.

Matibabu

Kwa mujibu wa mwongozo wa Tanzania (STG 2026):

• Kuepuka vichochezi – hatua ya kwanza na muhimu.

• Dawa za kunyunyiza puani zenye steroidi (mf. fluticasone, mometasone, beclometasone) – dawa bora zaidi kwa pua kuziba; hutumika kila siku, na hufanya kazi kikamilifu baada ya siku kadhaa.

• Vidonge vya mzio (antihistamines) – mf. cetirizine, loratadine; hupunguza chafya na muwasho. Za zamani kama chlorpheniramine huleta usingizi.

• Matone ya kufungua pua (decongestants) – kwa muda mfupi tu (si zaidi ya siku 5); yakitumika muda mrefu huleta pua kuziba zaidi.

• Montelukast – kwa wenye pumu pamoja na mafua ya mzio.

• Vidonge vya steroidi kwa muda mfupi sana kwa dalili kali – kwa ushauri wa daktari.

• Kusafisha pua kwa maji ya chumvi – husaidia kuondoa vichochezi na makamasi.

• Tiba ya kuzoesha kinga (allergen immunotherapy) – kwa wachache wenye dalili kali, katika vituo maalum.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sinasi sugu na maambukizi ya sinasi.

• Vinyama ndani ya pua (nasal polyps).

• Kuzidisha pumu.

• Maambukizi ya masikio kwa watoto.

• Usingizi mbaya, uchovu na kushuka kwa ufanisi shuleni na kazini.

• Kukoroma na kupumua kwa mdomo.

Kinga

• Fua mashuka na foronya kwa maji ya moto kila wiki; anika magodoro juani.

• Safisha vumbi kwa kitambaa chenye unyevu; punguza mazulia na vitu vinavyokusanya vumbi chumbani.

• Dhibiti mende na unyevu nyumbani.

• Wanyama wa nyumbani wasiingie chumba cha kulala.

• Funga madirisha wakati wa upepo wenye vumbi au chavua nyingi.

• Epuka moshi wa sigara na kuni ndani ya nyumba.

• Oga na badilisha nguo baada ya kuwa nje muda mrefu wakati wa msimu wa chavua.

Lini umwone daktari

• Dalili zinaathiri usingizi, kazi au masomo.

• Dawa za dukani hazisaidii.

• Una pia kikohozi, mluzi au kifua kubana.

• Pua imeziba upande mmoja kwa muda mrefu, damu puani au kupoteza harufu kabisa.

• Makamasi ya njano-kijani pamoja na homa na maumivu ya uso (huenda ni maambukizi ya sinasi).

• Umetumia matone ya kufungua pua kwa zaidi ya siku 5.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara