Maelezo ya jumla

Malengelenge ya sehemu za siri, kitaalamu genital herpes, ni ugonjwa wa zinaa unaosababishwa na virusi vya herpes simplex (HSV). Aina ya 2 (HSV-2) ndiyo husababisha zaidi malengelenge ya sehemu za siri, wakati aina ya 1 (HSV-1) husababisha zaidi malengelenge ya mdomoni (mdomo kutoka vipele), ingawa kila aina inaweza kushambulia sehemu yoyote kupitia ngono ya mdomo.

Sifa kuu ya ugonjwa huu ni kwamba virusi hubaki mwilini maisha yote. Baada ya shambulio la kwanza, hujificha ndani ya neva karibu na uti wa mgongo na mara kwa mara huamka na kuleta malengelenge tena. Hata hivyo, kwa watu wengi mashambulizi hupungua ukali na idadi kadri muda unavyokwenda, na dawa husaidia sana.

Malengelenge haya ni tofauti na mkanda wa jeshi (herpes zoster), ambao husababishwa na kirusi cha tetekuwanga.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa takribani watu milioni 520 duniani wenye umri wa miaka 15–49 wana HSV-2, na takribani asilimia 64 ya watu wote chini ya miaka 50 wana HSV-1. Afrika ina viwango vya juu zaidi vya HSV-2, hasa kwa wanawake.

Wengi wenye virusi hivi hawajui, kwa sababu hawana dalili au dalili zao ni ndogo kiasi kwamba hudhaniwa kuwa michubuko au fangasi. Kwa watu wanaoishi na VVU, malengelenge huwa makali zaidi na hujirudia mara nyingi zaidi.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Ngono ya ukeni, ya njia ya haja kubwa au ya mdomo na mtu mwenye virusi – hata kama hana malengelenge wakati huo.

• Kugusana kwa ngozi na ngozi ya sehemu za siri.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa kujifungua, hasa kama mama amepata maambukizi kwa mara ya kwanza karibu na kujifungua.

Hatari ya kuambukiza ni kubwa zaidi wakati wa shambulio lenye malengelenge, lakini virusi pia hutoka kwenye ngozi inayoonekana safi kabisa. Malengelenge haya hayaambukizwi kwa choo, taulo au vyombo.

Vihatarishi

• Wapenzi wengi na ngono bila kondomu.

• Kuwa na magonjwa mengine ya zinaa au VVU.

• Wanawake huambukizwa kwa urahisi kuliko wanaume.

• Vichocheo vya kujirudia: msongo wa mawazo, homa na magonjwa mengine, hedhi, uchovu, jua kali, msuguano wa ngono na kinga kushuka.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi huingia kupitia michubuko midogo au utando wa sehemu za siri, huzaliana kwenye seli za ngozi na kuziharibu – hapo hutokea malengelenge madogo yenye maji yanayopasuka kuwa vidonda. Kisha virusi husafiri ndani ya neva hadi kwenye vifurushi vya neva (ganglia) karibu na uti wa mgongo, ambako hujificha bila kuleta dalili.

Kinga ikishuka au kukiwa na kichocheo, virusi huamka na kurudi kwenye ngozi kupitia neva ileile, na kuleta shambulio jipya mahali palepale au karibu. Ndiyo maana watu wengi huhisi kuwashwa, kuchomachoma au maumivu kabla malengelenge hayajatokea.

Dalili na viashiria

Shambulio la kwanza

Hutokea siku 2–12 baada ya kuambukizwa na mara nyingi ndilo kali kuliko yote:

• Malengelenge madogo mengi yenye maji, yakiwa kwenye makundi, juu ya uume, mapumbu, uke, mashavu ya uke, mapaja, matako au njia ya haja kubwa.

• Malengelenge hupasuka kuwa vidonda vidogo vyenye maumivu makali, kisha hukauka na kupona ndani ya wiki 2–4.

• Maumivu au kuungua wakati wa kukojoa; wengine hushindwa kukojoa.

• Homa, maumivu ya kichwa na misuli, uchovu.

• Tezi za kinena kuvimba na kuuma.

• Kwa wanawake: uchafu ukeni na vidonda kwenye shingo ya kizazi.

Mashambulizi ya kujirudia

• Huanza na dalili za tahadhari: kuwashwa, kuchomachoma au maumivu sehemu ileile, au maumivu ya kiuno na mapaja.

• Malengelenge machache, maumivu kidogo, na hupona ndani ya siku 7–10.

• Mara nyingi hupungua kwa idadi kadri miaka inavyopita.

Watu wengi hawapati dalili kabisa au hupata dalili ndogo zinazodhaniwa kuwa michubuko, fangasi au vipele vya joto.

Vipimo

• Uchunguzi wa mtoa huduma – mara nyingi malengelenge ya kawaida hutambulika kwa macho.

• PCR ya majimaji ya lengelenge au kidonda – kipimo bora zaidi, hutofautisha aina ya 1 na 2, panapopatikana.

• Kuotesha virusi kutoka kwenye kidonda kibichi.

• Kipimo cha damu cha kingamwili za HSV – huonyesha kama umewahi kuambukizwa, lakini hakionyeshi kidonda kilichopo kinatokana na nini.

• Vipimo vya kaswende na VVU – kwa sababu vidonda vya sehemu za siri vinaweza kutokana na kaswende au pangusa, na mara nyingi huambatana na VVU.

Kwa sababu vipimo hivi havipatikani kila mahali, mwongozo wa Tanzania hutibu kidonda cha sehemu za siri kwa dawa zinazoshughulikia kaswende, pangusa na malengelenge kwa pamoja pale chanzo hakijathibitishwa.

Matibabu

Hakuna dawa inayotokomeza virusi vya herpes, lakini dawa za kuua virusi hufupisha shambulio, hupunguza maumivu na hupunguza uwezekano wa kuambukiza. Dawa kuu kwenye mwongozo wa Tanzania (STG 2026) ni acyclovir ya kumeza:

• Shambulio la kwanza: acyclovir kwa siku 7 (au zaidi kama vidonda havijapona).

• Mashambulizi ya kujirudia: acyclovir ianze mapema iwezekanavyo – siku ya kwanza ya dalili za tahadhari – kwa siku chache.

• Tiba ya kuzuia: kwa wanaopata mashambulizi mara nyingi (mf. 6 au zaidi kwa mwaka), acyclovir ya kila siku kwa miezi kadhaa hupunguza mashambulizi na kuambukiza.

• Wenye VVU: malengelenge makali au ya muda mrefu hutibiwa muda mrefu zaidi; ARV huimarisha kinga na kupunguza mashambulizi.

• Wajawazito: acyclovir ni salama; daktari anaweza kushauri tiba ya kuzuia kuanzia wiki ya 36. Mama mwenye malengelenge wakati wa uchungu anaweza kushauriwa kujifungua kwa upasuaji.

Kujihudumia nyumbani

• Oga kwa maji ya uvuguvugu yenye chumvi kidogo na weka vidonda safi na vikavu.

• Vaa nguo za ndani za pamba zisizobana.

• Dawa za maumivu kama paracetamol husaidia.

• Kukojoa ukiwa ndani ya maji ya uvuguvugu hupunguza maumivu ya kuungua.

• Usipake mafuta mazito, dawa za steroidi au dawa za kienyeji kwenye vidonda.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kuambukiza mwenzi, hata wakati huna dalili.

• Kuongezeka mara 2–3 kwa uwezekano wa kuambukizwa VVU.

• Maambukizi kwa mtoto mchanga – ni hatari sana na huweza kuharibu ubongo au kuua.

• Vidonda kupata bakteria, kushindwa kukojoa, na mara chache uvimbe wa utando wa ubongo.

• Kwa wenye kinga ya chini: vidonda vikubwa, sugu na maambukizi kusambaa.

• Msongo wa mawazo, aibu na matatizo katika mahusiano – ushauri nasaha husaidia.

Kinga

• Tumia kondomu kila mara – hupunguza sana, ingawa si kabisa, hatari ya kuambukizwa.

• Usifanye ngono ya aina yoyote ukiwa na malengelenge, vidonda au dalili za tahadhari – mpaka vidonda vipone kabisa.

• Mweleze mwenzi wako hali yako; tiba ya kuzuia ya kila siku hupunguza uwezekano wa kumwambukiza.

• Epuka ngono ya mdomo ukiwa na malengelenge ya mdomoni.

• Punguza idadi ya wapenzi na pima magonjwa ya zinaa pamoja.

• Wajawazito wamweleze mtoa huduma kama wamewahi kupata malengelenge ya sehemu za siri, na wajihadhari kuambukizwa miezi ya mwisho ya ujauzito.

• Nawa mikono baada ya kugusa vidonda ili usisambaze virusi machoni au sehemu nyingine.

Lini umwone daktari

• Malengelenge au vidonda vya mara ya kwanza sehemu za siri – ili kupata uhakika na kupima kaswende na VVU.

• Mashambulizi yanayojirudia mara nyingi au yanayoathiri maisha yako.

• Wewe ni mjamzito na una au uliwahi kuwa na malengelenge ya sehemu za siri.

• Vidonda havijapona baada ya wiki 2, vinaongezeka, au vinatoa usaha.

• Unaishi na VVU na una malengelenge makubwa au ya muda mrefu.

• Mara moja: kushindwa kukojoa, maumivu makali ya kichwa na shingo kukakamaa, kuchanganyikiwa, au mtoto mchanga mwenye malengelenge au homa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara