Mapunye (tinea capitis), yanayojulikana pia kama vibarango, ni maambukizi ya fangasi wa ngozi ya kichwa na nywele, yanayoleta mabaka ya magamba, nywele kukatika na upara wa muda, na wakati mwingine uvimbe wenye usaha (kerion). Huwapata zaidi watoto lakini pia watu wazima. Huambukiza kupitia vitana, kofia na vinyozi. Hutibiwa kwa vidonge vya fangasi, si krimu peke yake.

Mapunye au vibarango (tinea capitis) ni maambukizi ya ngozi ya kichwa na mashina ya nywele yanayosababishwa na fangasi wa ngozi wa jamii ya Trichophyton na Microsporum. Fangasi hawa huingia ndani ya unywele wenyewe, ndiyo maana krimu peke yake haitoshi.

• Mabaka ya magamba – yenye nywele zilizokatika.

• Vidoa vyeusi – nywele zilizokatika kwenye uso wa ngozi.

• Kerion – uvimbe laini wenye usaha na maumivu, kutokana na mwitikio mkali wa kinga.

• Favus – maganda ya njano yenye harufu; adimu.

Huwapata zaidi watoto wa shule, lakini watu wazima, hasa wanaoishi na watoto wenye mapunye au wanaotumia vinyozi visivyo safi, huathirika pia.

Takwimu za ugonjwa

Tinea capitis ni maambukizi ya fangasi yanayotokea zaidi kwa watoto duniani. Katika baadhi ya shule za Afrika Mashariki, zaidi ya 1 kati ya 5 ya watoto wameambukizwa.

Hapa nchini, kunyoa kwa vifaa visivyo safi kwenye vinyozi na kushiriki vitana na kofia huchangia maambukizi kuenea.

Visababishi na vihatarishi

• Mguso wa moja kwa moja na mtu mwenye mapunye.

• Kushiriki vitana, brashi, kofia, mito na taulo.

• Vifaa vya kinyozi visivyo safi.

• Wanyama – paka na mbwa (Microsporum canis).

• Msongamano – shule, mabweni.

• Watoto wadogo.

• Kinga dhaifu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Fangasi huvamia tabaka la juu la ngozi ya kichwa kisha huingia kwenye mashina ya nywele, wakiyadhoofisha mpaka nywele hukatika karibu na ngozi. Mwitikio wa kinga dhidi ya fangasi huleta magamba, mwasho, na kwa wengine uvimbe mkubwa wenye usaha (kerion), ambao usipotibiwa haraka huacha upara wa kudumu.

Dalili na viashiria

• Mabaka ya mviringo ya magamba kichwani.

• Nywele kukatika na upara wa muda kwenye mabaka.

• Vidoa vyeusi vya nywele zilizokatika.

• Mwasho.

• Kerion: uvimbe laini, wenye usaha na maumivu, pamoja na homa na tezi za shingo kuvimba.

• Mabaka mengine mwilini (fangasi wa mwili) kwa baadhi.

Vipimo

• Uchunguzi wa kichwa.

• Kukwangua magamba na nywele kwa hadubini (KOH).

• Kuotesha fangasi – kutambua aina.

• Taa ya Wood – baadhi ya aina hung'aa rangi ya kijani.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Vidonge vya fangasi – griseofulvin (kwa wiki 6–8 au zaidi) au terbinafine (wiki 4) – ndio tiba kuu, kwa ushauri wa mtaalamu; griseofulvin humezwa na chakula chenye mafuta.

• Shampoo ya fangasi (ketoconazole au selenium sulfide) mara 2–3 kwa wiki – hupunguza kuambukiza wengine; haitoshi peke yake.

• Kerion: vidonge vya fangasi; usitoboe – si jipu la bakteria.

• Kuchunguza na kutibu familia na watoto wanaoishi pamoja.

• Si lazima kunyoa kichwa wala kukaa nyumbani bila kwenda shule baada ya kuanza matibabu.

• Griseofulvin haitumiki wakati wa ujauzito; wanaume wasitunge mimba wakati wa matibabu na miezi 6 baadaye.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upara wa kudumu kutokana na kerion isiyotibiwa.

• Maambukizi ya bakteria.

• Kuambukiza familia na wanafunzi wenzake.

• Mzio wa fangasi (id reaction) – vipele mwilini.

Kinga

• Usishiriki vitana, kofia, taulo wala mito.

• Hakikisha vifaa vya kinyozi vinasafishwa na kutiwa dawa kati ya wateja.

• Tibu familia nzima ikihitajika.

• Peleka wanyama wa nyumbani wenye upara kwa daktari wa mifugo.

• Safisha vitana na kofia kwa maji ya moto au dawa ya kuua viini.

Lini umwone daktari

• Mabaka ya magamba na nywele kukatika kichwani.

• Uvimbe wenye usaha kichwani (kerion).

• Haipona baada ya matibabu.

• Watoto wengi shuleni au familia wameathirika.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara