Maelezo ya jumla

Mawe kwenye figo (nephrolithiasis au urolithiasis) ni vipande vigumu vinavyotengenezwa kutoka kwa chumvi na madini yaliyo kwenye mkojo. Mawe yanaweza kuwa madogo kama punje ya mchanga au makubwa kama mpira wa gofu.

• Mawe ya calcium oxalate – aina inayotokea zaidi (takribani 7–8 kati ya 10).

• Mawe ya asidi ya uric – kwa wenye gauti, kisukari au unene.

• Mawe ya struvite – yanayotokana na maambukizi ya mkojo; huweza kuwa makubwa (staghorn).

• Mawe ya cystine – ya kurithi, nadra.

Jiwe likibaki kwenye figo mara nyingi halileti dalili. Likianza kushuka kwenye mrija wa mkojo (ureta) huziba mkojo na kuleta maumivu makali yanayoitwa renal colic.

Takwimu za ugonjwa

Mawe kwenye figo huwapata takribani mtu 1 kati ya 10 duniani wakati fulani maishani, na idadi inaongezeka. Wanaume huathirika zaidi. Baada ya jiwe la kwanza, takribani nusu hupata jingine ndani ya miaka 5–10.

Katika nchi za joto kama Tanzania, kutokunywa maji ya kutosha na kupoteza maji kwa jasho huongeza hatari.

Visababishi na vihatarishi

• Kunywa maji kidogo – kihatarishi kikuu.

• Joto na jasho jingi – kazi za juani.

• Lishe: chumvi nyingi, protini za wanyama kwa wingi, sukari na soda; vyakula vyenye oxalate kwa wingi pamoja na kalsiamu kidogo.

• Unene, kisukari, gauti na shinikizo la juu la damu.

• Maambukizi ya mkojo ya mara kwa mara (struvite).

• Historia ya familia au ya mawe awali.

• Magonjwa ya utumbo na upasuaji wa kupunguza uzito.

• Dawa na virutubisho – vitamini C kwa dozi kubwa, kalsiamu ya ziada bila chakula, baadhi ya dawa za VVU na kifafa.

• Kemikali – mf. melamine iliyochanganywa kwenye vyakula au vyombo.

• Kukaa kitandani muda mrefu, kasoro za njia ya mkojo, tezi ya parathyroid kuzidisha homoni.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mkojo ukiwa na maji kidogo na chumvi nyingi, chumvi hizo hufikia kiwango cha juu kupita uwezo wa kuyeyuka, hutengeneza fuwele ndogo zinazoshikamana na kukua kuwa jiwe.

Jiwe likishuka kwenye ureta, huziba mtiririko wa mkojo. Figo hujaa mkojo na kuvimba (hydronephrosis), na misuli ya ureta hukaza kwa nguvu kujaribu kulisukuma – hii huleta maumivu makali yanayokuja kwa mawimbi. Mkojo uliokwama ukiambukizwa huleta maambukizi makali ya figo na sepsisi.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali ghafla ya kiuno au ubavu, chini ya mbavu, yanayoshuka kwenye tumbo la chini, kinena, korodani au mashavu ya uke.

• Maumivu yanayokuja kwa mawimbi; mgonjwa hushindwa kutulia mahali pamoja.

• Damu kwenye mkojo – mkojo mwekundu, wa waridi au kahawia.

• Kichefuchefu na kutapika.

• Kukojoa mara kwa mara, kubanwa na mkojo, kuungua wakati wa kukojoa (jiwe likikaribia kibofu).

• Mkojo mchafu au wenye harufu mbaya.

Dalili za hatari

• Homa na kutetemeka pamoja na maumivu – maambukizi ya figo iliyoziba (dharura).

• Kushindwa kukojoa au kukojoa kidogo sana.

• Maumivu yasiyodhibitika kwa dawa.

• Mwenye figo moja au mjamzito mwenye dalili hizi.

Vipimo

• Kipimo cha mkojo – damu, maambukizi, fuwele.

• Vipimo vya figo (creatinine), kalsiamu, asidi ya uric na kipimo kamili cha damu.

• Ultrasound ya figo na kibofu – huonyesha mawe na figo kuvimba; salama kwa wajawazito.

• CT scan isiyo na dawa (non-contrast CT KUB) – kipimo sahihi zaidi; huonyesha ukubwa na mahali pa jiwe.

• X-ray ya tumbo (KUB) – kwa mawe yanayoonekana kwenye X-ray.

• Kuchunguza jiwe lililotoka – kujua aina na jinsi ya kuzuia.

• Mkojo wa saa 24 – kwa wanaopata mawe mara kwa mara.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

Wakati wa maumivu

• NSAIDs (mf. diclofenac) – dawa bora za maumivu ya mawe; dawa kali zaidi hospitalini kama zinahitajika.

• Dawa za kichefuchefu na maji ya kutosha (si kupita kiasi).

Mawe madogo (chini ya milimita 5–10)

• Mara nyingi hutoka yenyewe ndani ya wiki 2–4.

• Tamsulosin – hulegeza ureta na kusaidia jiwe kutoka kwa mawe ya sehemu ya chini ya ureta.

• Kuchuja mkojo ili kukamata jiwe kwa uchunguzi.

Mawe makubwa au yasiyotoka

• Kuvunja mawe kwa mawimbi ya sauti kutoka nje (ESWL).

• Ureteroscopy – kamera ndogo kupitia mrija wa mkojo kuvunja na kutoa jiwe kwa laser.

• PCNL – kutoa mawe makubwa ya figo kupitia tundu dogo mgongoni.

• Upasuaji wa kufungua – mara chache, kwa mawe makubwa sana.

Dharura

Figo iliyoziba pamoja na maambukizi – kuweka mrija wa kutoa mkojo (stent au nephrostomy) haraka na antibiotiki za mshipani.

Kuzuia kurudi

Kulingana na aina ya jiwe: potassium citrate, dawa za kutoa maji za aina ya thiazide, allopurinol kwa mawe ya asidi ya uric.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi makali ya figo na sepsisi.

• Figo kuvimba na kuharibika kwa kuziba kwa muda mrefu.

• Ugonjwa sugu wa figo.

• Mawe kujirudia.

• Kubana kwa ureta baada ya mawe au taratibu.

Kinga

• Kunywa maji mengi – kiasi cha kutoa mkojo wa angalau lita 2–2.5 kwa siku; mkojo uwe mweupe au wa njano hafifu.

• Ongeza maji wakati wa joto na kazi za juani.

• Punguza chumvi na vyakula vya viwandani.

• Punguza nyama nyekundu na protini za wanyama kwa wingi.

• Usipunguze kalsiamu ya chakula – maziwa na mtindi kwa kiasi husaidia kuzuia mawe ya oxalate.

• Punguza soda na vinywaji vyenye sukari.

• Juisi za machungwa na limao huongeza citrate inayozuia mawe.

• Dhibiti uzito, kisukari na gauti.

Lini umwone daktari

• Damu kwenye mkojo.

• Maumivu ya kiuno yanayojirudia.

• Umewahi kupata mawe na dalili zimerudi.

• Mara moja (dharura): maumivu makali yasiyodhibitika, homa na kutetemeka pamoja na maumivu ya kiuno, kutapika kusikokoma, au kushindwa kukojoa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara