Maelezo ya jumla

Kwa kawaida yai likirutubishwa na mbegu ya kiume kwenye mrija wa uzazi, husafiri hadi kwenye mfuko wa uzazi na kujipandikiza kwenye ukuta wake. Katika mimba nje ya kizazi (ectopic pregnancy), yai lililorutubishwa hujipandikiza mahali pengine – zaidi ya mara 9 kati ya 10 kwenye mrija wa uzazi, na mara chache kwenye ovari, shingo ya kizazi, kovu la upasuaji wa zamani au ndani ya tumbo.

Mimba hii haiwezi kuendelea kuwa mtoto. Inapokua, hunyoosha na hatimaye kupasua mrija, na kuleta damu nyingi ndani ya tumbo. Kwa hiyo ni dharura ya kitabibu, lakini ikigunduliwa mapema hutibiwa kwa dawa au upasuaji mdogo na mwanamke hupona vizuri.

Takwimu za ugonjwa

Takribani mimba 1 hadi 2 kati ya kila 100 hutunga nje ya kizazi. Mimba nje ya kizazi iliyopasuka ndiyo chanzo kikuu cha vifo vya wajawazito katika miezi mitatu ya kwanza ya ujauzito.

Katika nchi zenye viwango vya juu vya magonjwa ya zinaa na PID – ikiwemo Tanzania – wanawake wengi hufika hospitali mimba ikiwa tayari imepasuka, jambo linaloongeza hatari.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo kikuu ni mrija wa uzazi ulioharibika au kuziba kiasi, hivyo yai lililorutubishwa hukwama njiani.

Vihatarishi

• Maambukizi ya via vya uzazi (PID) na magonjwa ya zinaa (kisonono, klamidia) ya zamani.

• Kuwahi kupata mimba nje ya kizazi.

• Upasuaji wa mirija ya uzazi au tumbo, ikiwemo kufunga kizazi.

• Matibabu ya uzazi (IVF) na dawa za kuchochea mayai.

• Kupata mimba ukiwa na kitanzi au kipandikizi cha uzazi wa mpango (ni nadra, lakini mimba ikitokea, huweza kuwa nje).

• Uvutaji sigara.

• Umri zaidi ya miaka 35.

• Endometriosis.

Wanawake wengi wenye mimba nje ya kizazi hawana kihatarishi chochote kinachojulikana.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Yai lililorutubishwa likikwama kwenye mrija, huanza kukua pale pale. Mrija hauna nafasi wala ukuta imara wa kulibeba. Mimba ikikua, mishipa ya damu ya mrija hupasuka, damu hutoka kidogo kidogo au ghafla kwa wingi ndani ya tumbo.

Homoni ya ujauzito (hCG) hutengenezwa, ndiyo maana kipimo cha mimba huonyesha chanya, lakini kiwango chake huwa kidogo au hupanda polepole kuliko mimba ya kawaida.

Dalili na viashiria

Mimba isiyopasuka

• Kukosa hedhi au hedhi kuchelewa, pamoja na dalili za mimba.

• Kutokwa matone ya damu ukeni, mara nyingi rangi ya kahawia.

• Maumivu ya tumbo la chini upande mmoja, yanayoweza kuja na kuondoka.

Mimba iliyopasuka (dharura)

• Maumivu makali ya ghafla ya tumbo.

• Maumivu ya bega (damu tumboni hugusa neva za kiwambo).

• Kizunguzungu, kuzimia, weupe, jasho baridi na mapigo ya moyo kwenda haraka – dalili za mshtuko.

• Tumbo kujaa na kuuma ukiligusa.

• Kuhisi kubanwa na haja kubwa.

Vipimo

• Kipimo cha mimba (mkojo au damu) – kila mwanamke wa umri wa kuzaa mwenye maumivu ya tumbo apimwe.

• Ultrasound – hasa ya kupitia ukeni: mfuko wa uzazi bila mimba ndani, uvimbe pembeni, au damu tumboni.

• Kiwango cha hCG kwenye damu, kikirudiwa baada ya saa 48 kuona kama kinapanda kama inavyotakiwa.

• Kipimo cha damu (Hb), kundi la damu na mwingiliano – kujiandaa kuongezewa damu.

• Kuvuta majimaji kutoka nyuma ya mfuko wa uzazi (culdocentesis) au tumboni – pale ultrasound haipatikani, kuona damu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hutegemea kama mimba imepasuka na hali ya mgonjwa:

• Mimba iliyopasuka: kuokoa maisha kwanza – maji ya mshipani, kuongezewa damu, rufaa ya haraka na upasuaji wa dharura wa kufungua tumbo kuondoa mimba na kuzuia damu. Mara nyingi mrija ulioathirika huondolewa.

• Mimba isiyopasuka, mama akiwa imara: kwa wanaostahili, sindano ya dawa ya methotrexate inayosimamisha ukuaji wa mimba, pamoja na ufuatiliaji wa kila wiki wa hCG na ultrasound mpaka mimba iishe.

• Upasuaji (wa matundu madogo – laparoscopy – au kufungua tumbo) pale uvimbe ni mkubwa, mapigo ya moyo ya mtoto yanaonekana, hCG iko juu sana au mgonjwa hawezi kufuatiliwa.

• Kwa baadhi ya wachache wenye hCG ndogo inayoshuka yenyewe, ufuatiliaji wa karibu tu hutosha.

• Baada ya methotrexate, epuka pombe, vidonge vyenye folic acid na kupata mimba kwa angalau miezi 3, kwa ushauri wa daktari.

• Mama mwenye damu ya kundi Rh hasi anaweza kuhitaji sindano ya anti-D.

• Msaada wa kisaikolojia – kupoteza mimba ni jambo zito kwa wanawake wengi na wenzi wao.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kupoteza damu nyingi, mshtuko na kifo kama mimba imepasuka na msaada umechelewa.

• Kupoteza mrija mmoja wa uzazi.

• Kupungua kwa uwezekano wa kupata mimba, na hatari ya mimba nyingine nje ya kizazi (takribani 1 kati ya 10).

• Madhara ya kuongezewa damu au upasuaji.

• Msongo wa mawazo na huzuni.

Kinga

Mimba nyingi nje ya kizazi haziwezi kuzuilika moja kwa moja, lakini hatari inaweza kupunguzwa:

• Kujikinga na magonjwa ya zinaa kwa kondomu na kutibu mapema magonjwa ya zinaa na PID.

• Kuacha kuvuta sigara.

• Mwanamke aliyewahi kupata mimba nje ya kizazi au PID afanyiwe ultrasound mapema (wiki 6–7) akipata mimba mpya.

• Kila mwanamke mwenye kipimo chanya cha mimba na maumivu ya tumbo au damu aende kituoni mapema.

Lini umwone daktari

• Kipimo cha mimba chanya pamoja na maumivu ya tumbo upande mmoja au matone ya damu.

• Umewahi kupata mimba nje ya kizazi au PID na sasa una mimba.

• Mimba imetokea ukiwa na kitanzi au baada ya kufunga kizazi.

• Mara moja (dharura) – piga simu au fika hospitali haraka: maumivu makali ya ghafla ya tumbo, maumivu ya bega, kizunguzungu, kuzimia au damu nyingi ukeni ukiwa na mimba changa au umekosa hedhi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara