Maelezo ya jumla

Minyoo ya tumbo ni vimelea wanaoishi ndani ya utumbo wa binadamu, wakila chakula au damu ya mwenyeji. Ingawa huwapata zaidi watoto, watu wazima pia huambukizwa, hasa wakulima, wanaoishi maeneo yenye vyoo duni na wanaotembea bila viatu. Makala hii inahusu watu wazima; minyoo kwa watoto imeelezwa kwenye makala ya Afya ya Mtoto.

Aina kuu

• Minyoo mviringo (Ascaris) – wakubwa, hadi sentimita 35; mayai humezwa.

• Safura (hookworm) – hupenya ngozi ya miguu; hunyonya damu na kuleta upungufu wa damu.

• Minyoo mjeledi (Trichuris) – kuharisha, damu kwenye kinyesi.

• Strongyloides – hupenya ngozi; huweza kuwa hatari kwa wanaotumia steroidi.

• Minyoo ya kichochoni (pinworm, Enterobius) – muwasho wa njia ya haja kubwa usiku.

• Tegu (tapeworm) – wa ng'ombe na wa nguruwe; tegu wa nguruwe huweza kuleta vifuko kwenye ubongo na kifafa.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria zaidi ya watu bilioni 1.5 – takribani asilimia 24 ya watu wote duniani – wana minyoo inayoambukizwa kupitia udongo, wengi wakiwa Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara, Asia na Amerika Kusini.

Tanzania ina programu ya kitaifa ya dawa za minyoo kwa wanafunzi na jamii. Safura huchangia sana upungufu wa damu kwa wajawazito na wakulima, na tegu wa nguruwe ni tatizo katika maeneo yanayofuga nguruwe kama Mbeya, Mbulu na Iringa.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Kumeza mayai ya minyoo kutoka udongo, mikono michafu, mboga na matunda yasiyooshwa vizuri, au maji machafu.

• Kutembea bila viatu kwenye udongo wenye kinyesi – safura na strongyloides hupenya ngozi.

• Kula nyama ya ng'ombe au nguruwe isiyoiva – tegu.

• Kumeza mayai ya tegu wa nguruwe kutoka kinyesi cha binadamu – huleta vifuko mwilini na ubongoni.

• Minyoo ya kichochoni – mayai huenea kwa mikono, kucha, mashuka na nguo.

Vihatarishi

• Kutokuwa na choo au kujisaidia ovyo.

• Kutonawa mikono baada ya choo na kabla ya kula.

• Kazi za kilimo na udongo.

• Kutembea bila viatu.

• Kufuga nguruwe wanaozurura.

• Kutumia kinyesi kama mbolea bila kukitibu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mayai au viluwiluwi huingia mwilini, hukua na kuwa minyoo wakubwa kwenye utumbo, ambako hutaga maelfu ya mayai yanayotoka na kinyesi. Kinyesi kikiachwa kwenye udongo, mayai hukomaa na kuambukiza watu wengine.

Viluwiluwi wa minyoo mviringo na safura hupita kwenye mapafu kabla ya kufika utumboni, na huweza kuleta kikohozi kwa muda. Safura hujishikiza kwenye ukuta wa utumbo na kunyonya damu kila siku – minyoo wengi huleta upungufu wa damu na wa madini chuma. Minyoo wengi wa Ascaris huweza kujikusanya na kuziba utumbo au mirija ya nyongo.

Dalili na viashiria

Watu wengi wenye minyoo wachache hawana dalili. Dalili hutokea minyoo wakiwa wengi:

• Maumivu ya tumbo, tumbo kujaa gesi, kichefuchefu.

• Kuharisha au kukosa choo; damu au ute kwenye kinyesi.

• Kukosa hamu ya kula au njaa isiyo ya kawaida.

• Uchovu, weupe, kizunguzungu na kuishiwa pumzi – upungufu wa damu (safura).

• Kupungua uzito na utapiamlo.

• Kuona minyoo kwenye kinyesi au matapishi.

• Muwasho wa njia ya haja kubwa, hasa usiku (minyoo ya kichochoni).

• Muwasho na vipele miguuni walipoingia safura.

• Kikohozi na mluzi (viluwiluwi kupita mapafuni).

Tegu wa nguruwe kwenye ubongo

Degedege kwa mara ya kwanza kwa mtu mzima, maumivu ya kichwa yanayozidi au kuchanganyikiwa – huweza kuwa vifuko vya tegu (neurocysticercosis).

Vipimo

• Kipimo cha kinyesi kwa hadubini – kuona mayai au minyoo; huweza kurudiwa mara 2–3.

• Kipimo cha utepe wa gundi (tape test) asubuhi – minyoo ya kichochoni.

• Kipimo kamili cha damu – upungufu wa damu na chembe za eosinophil.

• Kipimo cha damu cha Strongyloides – kabla ya kutumia steroidi kwa wanaotoka maeneo hatarishi.

• CT au MRI ya ubongo – kwa wanaoshukiwa kuwa na vifuko vya tegu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Albendazole au mebendazole – kwa minyoo mviringo, safura, minyoo mjeledi na ya kichochoni; mara nyingi dozi moja au siku 3, ikirudiwa baada ya wiki 2–4 kwa baadhi.

• Ivermectin – kwa Strongyloides.

• Praziquantel (au niclosamide) – kwa tegu.

• Vifuko vya tegu kwenye ubongo – albendazole kwa muda mrefu pamoja na steroidi na dawa za kifafa, katika hospitali.

• Madini chuma na lishe bora kwa wenye upungufu wa damu.

• Minyoo ya kichochoni: familia nzima itibiwe pamoja, fua mashuka na nguo kwa maji ya moto, kata kucha.

• Wajawazito: dawa za minyoo hutolewa baada ya miezi 3 ya kwanza ya ujauzito, kwa ushauri wa kliniki.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upungufu wa damu na wa madini chuma.

• Utapiamlo na udhaifu.

• Kuziba kwa utumbo na mirija ya nyongo (Ascaris).

• Kifafa na matatizo ya ubongo (tegu wa nguruwe).

• Strongyloides kusambaa mwili mzima kwa wanaotumia steroidi au wenye kinga dhaifu – huweza kuua.

• Kwa wajawazito: upungufu wa damu na mtoto kuzaliwa na uzito mdogo.

Kinga

• Tumia choo kila mara; usijisaidie ovyo.

• Nawa mikono kwa sabuni baada ya choo na kabla ya kula au kuandaa chakula.

• Vaa viatu, hasa shambani na vyooni.

• Osha mboga na matunda kwa maji safi; kunywa maji safi.

• Pika nyama ya ng'ombe na nguruwe mpaka iive kabisa.

• Funga nguruwe bandani; usiwalishe kinyesi.

• Kata kucha fupi.

• Pata dawa za minyoo mara kwa mara kama inavyoshauriwa (mf. kila miezi 6 katika maeneo yenye minyoo wengi).

Lini umwone daktari

• Umeona minyoo kwenye kinyesi au matapishi.

• Uchovu na weupe – pima upungufu wa damu.

• Maumivu ya tumbo yanayojirudia au kuharisha kwa muda mrefu.

• Unapanga kutumia steroidi kwa muda mrefu na unatoka eneo lenye minyoo.

• Mara moja (dharura): degedege kwa mara ya kwanza, maumivu makali ya tumbo na kutapika pamoja na kukosa choo, au manjano na maumivu ya tumbo la juu kulia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara