Maelezo ya jumla

Ateri ni mishipa inayobeba damu yenye oksijeni kutoka kwenye moyo kwenda sehemu zote za mwili. Kwa kawaida ni laini na inayonyumbulika. Katika atherosclerosis (pia huitwa kusinyaa au kuwa migumu kwa ateri), mafuta, lehemu, kalsiamu na chembe za kinga hujikusanya ndani ya ukuta wa ateri na kutengeneza utando wa mafuta (plaque).

Plaque hufanya ateri kuwa nyembamba na migumu, hivyo damu hupita kwa shida. Zaidi ya hayo, plaque inaweza kupasuka ghafla na damu kuganda juu yake, ikaziba mshipa kabisa. Hii ndiyo chanzo cha mshtuko wa moyo na kiharusi cha kuziba mshipa.

Ateri zinazoathirika zaidi ni za moyo (coronary), za shingo na ubongo (carotid), za miguu, za figo na mshipa mkuu wa damu (aota).

Takwimu za ugonjwa

Magonjwa ya moyo na mishipa ya damu yanayotokana na atherosclerosis ndiyo chanzo kikuu cha vifo duniani, yakiua takribani watu milioni 18 kila mwaka (asilimia 32 ya vifo vyote). Zaidi ya robo tatu ya vifo hivi hutokea katika nchi zenye kipato cha chini na cha kati.

Tanzania, magonjwa yasiyoambukiza yanaongezeka kwa kasi kutokana na shinikizo la juu la damu, kisukari, unene na mabadiliko ya mtindo wa maisha mijini. Wengi hawajui wana vihatarishi hivi kwa sababu hawapimi.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi vinavyoweza kudhibitiwa

• Lehemu nyingi kwenye damu, hasa LDL ("lehemu mbaya").

• Shinikizo la juu la damu.

• Kisukari.

• Uvutaji sigara na tumbaku.

• Unene uliokithiri, hasa mafuta ya tumboni.

• Kutofanya mazoezi.

• Lishe yenye mafuta mengi ya wanyama, vyakula vya kukaanga, chumvi na sukari nyingi.

• Unywaji pombe kupita kiasi.

• Msongo wa mawazo wa muda mrefu.

• VVU na uvimbe sugu mwilini.

Vihatarishi visivyodhibitika

• Umri – hatari huongezeka kadri umri unavyoongezeka.

• Kuwa mwanaume; kwa wanawake hatari huongezeka baada ya kukoma hedhi.

• Historia ya familia ya magonjwa ya moyo au kiharusi katika umri mdogo.

• Matatizo ya kurithi ya lehemu (familial hypercholesterolaemia).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mchakato huanza mapema maishani, hata ujanani. Ukuta wa ndani wa ateri huumizwa na shinikizo la juu la damu, sumu za sigara, sukari nyingi au lehemu nyingi. Lehemu ya LDL hupenya kwenye ukuta ulioumizwa, chembe za kinga huimeza na kugeuka chembe za mafuta, na uvimbe huanza.

Kwa miaka mingi plaque hukua, hufunikwa na ganda la nyuzi, na kalsiamu hujikusanya ndani yake. Plaque imara hupunguza mtiririko wa damu taratibu (maumivu ya kifua wakati wa juhudi). Plaque dhaifu yenye mafuta mengi ikipasuka, damu huganda papo hapo na kuziba mshipa ndani ya dakika – mshtuko wa moyo au kiharusi.

Dalili na viashiria

Atherosclerosis haina dalili kwa miaka mingi mpaka mshipa uzibe sana au kabisa. Dalili hutegemea ateri iliyoathirika:

• Ateri za moyo: maumivu, kubanwa au uzito kifuani wakati wa kutembea au juhudi, unaopungua ukipumzika (angina); kuishiwa pumzi; mshtuko wa moyo.

• Ateri za shingo na ubongo: kiharusi cha mpito au kiharusi – udhaifu upande mmoja, kushindwa kuongea, kupoteza kuona.

• Ateri za miguu: maumivu ya ugoko unapotembea yanayopungua ukisimama (claudication), miguu baridi, vidonda visivyopona, kuoza kwa vidole.

• Ateri za figo: shinikizo la juu la damu lisilodhibitika na figo kushindwa kufanya kazi.

• Aota: kutuna kwa ukuta wa aota (aneurysm), kunakoweza kupasuka.

• Ateri za uume: upungufu wa nguvu za kiume – mara nyingi dalili ya mapema.

Vipimo

• Shinikizo la damu, sukari ya damu na lehemu (lipid profile).

• Uzito, BMI na mzingo wa kiuno.

• ECG, na kipimo cha moyo wakati wa mazoezi (stress test) kwa wenye maumivu ya kifua.

• Echo ya moyo.

• Ultrasound ya mishipa (Doppler) ya shingo na miguu.

• Kipimo cha kulinganisha shinikizo la mguu na mkono (ABI) – kwa ugonjwa wa ateri za miguu.

• Picha za ateri za moyo (angiography au CT angiography) katika vituo maalum.

• Vipimo vya figo na mkojo.

Daktari pia hukadiria hatari yako ya kupata mshtuko wa moyo au kiharusi ndani ya miaka 10 (chati za hatari za WHO), ili kuamua kama unahitaji dawa za kinga.

Matibabu

Mwongozo wa Tanzania (STG 2026) unasisitiza kinga ya magonjwa ya moyo na kiharusi kwa wenye hatari kubwa:

• Kubadili mtindo wa maisha – msingi wa matibabu yote (tazama sehemu ya kinga).

• Dawa za kushusha lehemu (statins) – mf. atorvastatin au simvastatin; hupunguza LDL na kuimarisha plaque.

• Dawa za shinikizo la damu kufikia lengo lililowekwa na daktari.

• Kudhibiti kisukari.

• Aspirini au dawa nyingine za kuzuia chembe sahani kuganda – kwa waliowahi kupata mshtuko wa moyo, kiharusi au wenye ugonjwa uliothibitishwa; si kwa kila mtu.

• Kufungua mishipa iliyoziba – kuweka kifaa cha kutanua mshipa (stent) au upasuaji wa kupitisha damu njia nyingine (bypass), katika hospitali za kibingwa kama Taasisi ya Moyo Jakaya Kikwete.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mshtuko wa moyo.

• Moyo kushindwa kufanya kazi.

• Mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida na kifo cha ghafla.

• Kiharusi na kiharusi cha mpito.

• Ugonjwa wa ateri za miguu, vidonda na kukatwa mguu.

• Kutuna na kupasuka kwa aota.

• Figo kushindwa kufanya kazi.

• Upungufu wa nguvu za kiume.

Kinga

• Acha kuvuta sigara – hatua moja yenye faida kubwa zaidi.

• Fanya mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki (mf. kutembea haraka dakika 30, siku 5).

• Kula vizuri: mboga, matunda, maharage, samaki, nafaka zisizokobolewa; punguza mafuta ya wanyama, vyakula vya kukaanga, nyama zilizosindikwa, chumvi na sukari.

• Dhibiti uzito na mzingo wa kiuno.

• Punguza pombe.

• Pima mara kwa mara shinikizo la damu, sukari na lehemu – hasa kuanzia miaka 40, au mapema kama una historia ya familia.

• Tumia dawa za shinikizo la damu, kisukari na lehemu kama ulivyoelekezwa, hata ukijisikia mzima.

• Dhibiti msongo wa mawazo na pata usingizi wa kutosha.

Lini umwone daktari

• Una vihatarishi kadhaa na hujawahi kupima shinikizo, sukari au lehemu.

• Maumivu ya ugoko unapotembea yanayopungua ukipumzika.

• Maumivu au kubanwa kifua wakati wa juhudi.

• Upungufu wa nguvu za kiume pamoja na vihatarishi vya moyo.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya kifua yanayodumu zaidi ya dakika 15, yanayoenda kwenye mkono, shingo au taya, pamoja na jasho na kichefuchefu; dalili za kiharusi; mguu kuwa baridi, mweupe na wenye maumivu makali ghafla.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara