Mkamba mkali wa kemikali (chemical bronchitis) ni uvimbe wa ghafla wa njia za hewa baada ya kuvuta moshi, gesi au mvuke wa kemikali kama klorini, amonia au moshi wa moto. Huleta kikohozi, kifua kubana, mluzi na kupumua kwa shida. Toka kwenye eneo hilo haraka na tafuta huduma, kwa sababu dalili zinaweza kuzidi saa kadhaa baadaye.

Mkamba (bronchitis) ni uvimbe wa njia kubwa za hewa za mapafu (bronchi). Mkamba mkali wa kemikali hutokea pale njia hizi zinapoharibiwa na kemikali zilizovutwa – gesi, mvuke, moshi au vumbi la kemikali – badala ya vijidudu.

Tofauti na mkamba wa kawaida unaotokana na virusi, hali hii huanza ghafla baada ya tukio la kuvuta kemikali, na kwa baadhi ya watu huweza kusababisha majimaji kujaa kwenye mapafu saa kadhaa baadaye. Kwa hiyo hata kama dalili za mwanzo ni ndogo, mgonjwa anapaswa kufuatiliwa.

Takwimu za ugonjwa

Hakuna takwimu sahihi za Tanzania, lakini matukio hutokea hasa kazini (viwanda, migodi, kilimo, usafi), nyumbani (kuchanganya dawa za kusafisha) na wakati wa moto. Ajali kubwa za kemikali huweza kuathiri watu wengi kwa wakati mmoja.

Wafanyakazi wasiotumia vifaa vya kujikinga, wazima moto, wachimbaji madini na wanaotumia viuatilifu bila kinga wako katika hatari kubwa zaidi.

Visababishi na vihatarishi

Kemikali zinazosababisha zaidi

• Klorini – hutokea pale dawa ya kusafisha yenye klorini (jik/bleach) inapochanganywa na asidi au amonia (mf. dawa za kusafisha vyoo); pia kwenye mabwawa ya kuogelea na viwanda vya maji.

• Amonia – mbolea, viwanda vya barafu na baadhi ya dawa za kusafisha.

• Moshi wa moto – nyumba au magari yanayoungua, moshi wa mkaa katika chumba kilichofungwa.

• Gesi za viwandani na migodini – sulphur dioxide, nitrogen dioxide, hydrogen sulphide.

• Viuatilifu vinavyonyunyiziwa bila kinga.

• Mvuke wa rangi, gundi, mafuta ya kusafishia na uchomeleaji (welding).

Vihatarishi vya ugonjwa mkali

• Kukaa muda mrefu kwenye eneo lenye kemikali, hasa chumba kilichofungwa.

• Kemikali nyingi au kali.

• Kuwa na pumu, COPD au magonjwa ya moyo.

• Uvutaji sigara.

• Watoto na wazee.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kemikali zinazoyeyuka kwa urahisi kwenye maji (kama amonia) hushambulia zaidi pua na koo na huleta dalili mara moja. Zisizoyeyuka sana (kama phosgene na nitrogen dioxide) hupenya ndani hadi kwenye vifuko vya hewa na huweza kutokuleta dalili mwanzoni, kisha baada ya saa 4–24 kusababisha majimaji kujaa kwenye mapafu.

Kemikali huchoma utando wa njia za hewa, husababisha uvimbe, ute mwingi na misuli ya njia za hewa kukaza. Utando ulioharibika unaweza pia kupata maambukizi ya bakteria siku chache baadaye.

Dalili na viashiria

• Kikohozi cha ghafla, wakati mwingine chenye makohozi au damu.

• Kifua kubana na maumivu ya kifua yanayochoma.

• Mluzi na kupumua kwa shida.

• Macho kuwaka, kutoa machozi; pua na koo kuwaka.

• Sauti kukwaruza.

• Maumivu ya kichwa, kizunguzungu na kichefuchefu.

Dalili za hatari

• Kupumua kwa shida kunakozidi.

• Midomo kuwa ya bluu.

• Makohozi yenye povu au damu.

• Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.

• Sauti ya kukoroma wakati wa kuvuta pumzi (njia ya hewa ya juu kuvimba).

Vipimo

• Historia ya tukio – aina ya kemikali, muda na mahali (chumba kilichofungwa au wazi).

• Kupima oksijeni na uchunguzi wa kifua.

• X-ray ya kifua – kutafuta majimaji kwenye mapafu; huweza kurudiwa baada ya saa kadhaa.

• Vipimo vya gesi za damu, carbon monoxide (kwa moshi wa moto) na vipimo vingine hospitalini.

• Kipimo cha kupuliza hewa (spirometry) baadaye, kwa wenye dalili za muda mrefu.

Matibabu

• Ondoka au mtoe mgonjwa kwenye eneo lenye kemikali haraka na umpeleke kwenye hewa safi – mwokoaji ajikinge kwanza.

• Vua nguo zilizochafuliwa na osha ngozi na macho kwa maji mengi safi.

• Oksijeni kwa wenye oksijeni pungufu au kupumua kwa shida.

• Dawa za kufungua njia za hewa (mf. salbutamol ya kuvuta) kwa mluzi.

• Steroidi kwa baadhi ya wagonjwa wenye uvimbe mkali – kwa uamuzi wa daktari.

• Kufuatiliwa hospitalini kwa saa 6–24 baada ya kuvuta kemikali kali, hata kama dalili ni ndogo.

• Antibiotiki tu kama maambukizi ya bakteria yametokea.

• Msaada wa kupumua kwa wagonjwa mahututi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Majimaji kujaa kwenye mapafu (pulmonary oedema).

• Kushindwa kupumua.

• Nimonia ya bakteria.

• Pumu inayoanza baada ya tukio (RADS) na kikohozi cha muda mrefu.

• Njia za hewa kupata makovu (bronchiolitis obliterans) – nadra.

• Kifo katika matukio makubwa.

Kinga

• Usichanganye kamwe dawa ya klorini (jik/bleach) na dawa za kusafisha vyoo, asidi, siki au amonia.

• Tumia dawa za kusafisha kwenye eneo lenye madirisha wazi.

• Soma maelekezo ya kemikali kabla ya kutumia.

• Kazini, tumia barakoa sahihi, miwani na mavazi ya kujikinga, na hakikisha uingizaji hewa.

• Usichome mkaa au kutumia jenereta ndani ya chumba kilichofungwa.

• Nyunyizia viuatilifu ukiwa na kinga na ukizingatia upepo.

• Hifadhi kemikali mbali na watoto na kwenye vyombo vyenye lebo.

Lini umwone daktari

• Umevuta moshi, gesi au mvuke wa kemikali na una kikohozi au kifua kubana.

• Umevuta kemikali kali hata kama huna dalili sasa.

• Kikohozi au mluzi hudumu wiki kadhaa baada ya tukio.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida, midomo ya bluu, makohozi yenye povu au damu, kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara