Maelezo ya jumla

Nimonia ni maambukizi ya sehemu ya ndani kabisa ya mapafu – vifuko vidogo vya hewa (alveoli) ambapo oksijeni huingia kwenye damu. Vifuko hivi hujaa majimaji, usaha na chembe za kinga, hivyo mapafu hushindwa kubadilisha hewa vizuri.

Nimonia inayompata mtu akiwa nyumbani au kazini huitwa nimonia ya jamii (community-acquired pneumonia). Inayotokea baada ya saa 48 za kulazwa hospitali huitwa nimonia ya hospitali, na huwa na vimelea sugu zaidi. Nimonia inayotokana na kuvuta chakula, mate au matapishi kwenda kwenye mapafu huitwa nimonia ya kuvuta (aspiration pneumonia).

Makala hii inahusu watu wazima. Nimonia kwa watoto ina dalili na matibabu yake na imeelezwa kwenye makala ya Afya ya Mtoto.

Takwimu za ugonjwa

Nimonia na maambukizi mengine ya njia ya chini ya hewa ni miongoni mwa visababishi vikuu vya vifo vya maambukizi duniani, vikiua zaidi ya watu milioni 2 kila mwaka, wengi wao wakiwa watoto wadogo na wazee.

Kwa watu wazima Tanzania, nimonia ni sababu ya kawaida ya kulazwa, hasa kwa wenye VVU, wazee, wavutaji sigara na wanywaji pombe kupita kiasi. Kwa wenye VVU, kifua kikuu na nimonia ya fangasi (PCP) lazima vifikiriwe pia.

Visababishi na vihatarishi

Visababishi

• Bakteria – hasa Streptococcus pneumoniae (pneumococcus), Haemophilus influenzae, na vimelea visivyo vya kawaida kama Mycoplasma; Staphylococcus na Klebsiella kwa ugonjwa mkali.

• Virusi – influenza, kirusi cha corona (COVID-19), RSV.

• Fangasi – kwa wenye kinga dhaifu, mf. Pneumocystis kwa wenye VVU.

• Kuvuta chakula, mate au matapishi – kwa walevi, wenye kiharusi, degedege au shida ya kumeza.

Vihatarishi

• Umri zaidi ya miaka 65.

• Uvutaji sigara na ulevi wa pombe.

• VVU, kisukari, magonjwa ya moyo, figo, ini au mapafu (pumu, COPD).

• Kiharusi au shida ya kumeza.

• Kulazwa hospitali au kuwekwa kwenye mashine ya kupumua.

• Utapiamlo na kinga kushuka.

• Mafua makali ya influenza ya karibuni.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vimelea huingia mapafuni kwa kuvutwa kutoka hewani au kutoka kooni. Kwa kawaida kikohozi, ute na chembe za kinga huzuia vimelea hivi. Kinga ikidhoofika au vimelea vikiwa vingi, huzaliana kwenye vifuko vya hewa. Chembe za kinga hukimbilia eneo hilo na majimaji hujaa – sehemu hiyo ya pafu inakuwa nzito na isiyopitisha hewa.

Kwa sababu damu inayopita kwenye sehemu iliyoathirika haipati oksijeni, kiwango cha oksijeni mwilini hushuka na mtu hupumua haraka. Vimelea vikiingia kwenye damu huleta sepsisi, ambayo ni hatari kwa maisha.

Dalili na viashiria

• Homa, kutetemeka na kutokwa jasho.

• Kikohozi chenye makohozi ya njano, kijani, kahawia au yenye damu.

• Maumivu ya kifua yanayochoma, yanayozidi unapovuta pumzi au kukohoa.

• Kupumua haraka na kuishiwa pumzi.

• Uchovu mwingi, kukosa hamu ya kula.

• Kichefuchefu, kutapika au kuharisha kwa baadhi ya watu.

Wazee wanaweza kukosa homa na kuonyesha tu kuchanganyikiwa, udhaifu, kuanguka au kukosa hamu ya kula.

Dalili za nimonia kali

• Kuchanganyikiwa.

• Kupumua mara 30 au zaidi kwa dakika.

• Shinikizo la damu kushuka.

• Midomo kuwa ya bluu.

• Kukojoa kidogo sana.

Vipimo

• Uchunguzi wa kifua kwa stethoscope – sauti za mapafu yaliyojaa majimaji.

• Kupima oksijeni (pulse oximeter).

• X-ray ya kifua – huthibitisha nimonia na kuonyesha ukubwa wake.

• Kipimo kamili cha damu, figo (urea) na sukari.

• Kipimo cha makohozi – Gram stain, kuotesha vimelea, na kipimo cha TB (GeneXpert).

• Kipimo cha VVU na, kwa wenye VVU, vipimo vya PCP na TB.

• Kipimo cha malaria pale homa ipo.

Daktari hutumia alama ya CURB-65 (kuchanganyikiwa, urea ya damu, kasi ya kupumua, shinikizo la damu na umri wa miaka 65 au zaidi) kuamua kama mgonjwa atibiwe nyumbani au alazwe.

Matibabu

Kwa mujibu wa mwongozo wa Tanzania (STG 2026), matibabu hutegemea ukali wa nimonia. Dawa na dozi huchaguliwa na mtaalamu wa afya:

• Nimonia isiyo kali – antibiotiki za kumeza nyumbani kwa siku 5–7, kwa mfano ampicillin-cloxacillin au erythromycin.

• Nimonia kali na nimonia ya kuvuta – kulazwa na antibiotiki za mshipani (mf. ceftriaxone-sulbactam pamoja na metronidazole) kwa siku 7–10.

• Oksijeni kwa wenye oksijeni pungufu.

• Maji ya kutosha, paracetamol kwa homa na maumivu.

• Dawa maalum kwa chanzo maalum: dawa za fangasi kwa PCP, dawa za TB, dawa za virusi kwa influenza kali.

• Dawa za kukandamiza kikohozi hazishauriwi – kikohozi husaidia kutoa makohozi.

Ukiwa unapona

• Maliza dawa zote.

• Pumzika, kula vizuri, kunywa maji ya kutosha.

• Homa hupungua ndani ya siku 2–3; kikohozi huweza kudumu wiki 3–6 na uchovu hadi mwezi mmoja.

• Rudi kituoni kama homa haipungui baada ya siku 3 za dawa, au unazidiwa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sepsisi na mshtuko.

• Maji au usaha kujaa kwenye kifua (empyema).

• Jipu la pafu.

• Kushindwa kupumua kunakohitaji mashine.

• Moyo kushindwa kufanya kazi au mshtuko wa moyo kwa wazee.

• Kifo, hasa kwa wazee na wenye magonjwa mengine.

Kinga

• Chanjo ya nimonia (pneumococcal) kwa wazee na wenye magonjwa sugu, pale inapopatikana.

• Chanjo ya mafua makali (influenza) na ya COVID-19 kwa makundi hatarishi.

• Kuacha kuvuta sigara na kupunguza pombe.

• Kunawa mikono na kufunika mdomo unapokohoa.

• Kudhibiti kisukari, VVU (ARV) na magonjwa mengine sugu.

• Kwa wenye shida ya kumeza (mf. baada ya kiharusi): kukaa wima wakati wa kula na kupata ushauri wa namna ya kulisha.

• Usafi wa kinywa kwa wazee na wagonjwa wa kitandani.

Lini umwone daktari

• Homa na kikohozi chenye makohozi kwa zaidi ya siku 2–3.

• Maumivu ya kifua yanayozidi unapovuta pumzi.

• Una umri zaidi ya miaka 65, VVU, kisukari au ugonjwa sugu na una dalili za maambukizi ya kifua.

• Homa haipungui baada ya siku 3 za antibiotiki.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida sana, midomo ya bluu, kuchanganyikiwa, kukohoa damu nyingi au kuzimia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara