Maelezo ya jumla

Pumu ya kifua (asthma) ni ugonjwa sugu wa njia za hewa za mapafu. Kwa mtu mwenye pumu, njia hizi huwa na uvimbe wa kudumu na ni nyeti kupita kiasi. Zikikutana na kichochezi – vumbi, moshi, hewa baridi au mafua – misuli inayozizunguka hukaza, utando wake huvimba zaidi na kutoa ute mzito. Njia ya hewa inakuwa nyembamba na hewa inapita kwa shida.

Sifa kuu ya pumu ni kwamba dalili huja na kuondoka: mtu anaweza kuwa mzima kabisa kwa siku au wiki, kisha akapata shambulio. Shambulio kali linaweza kuhatarisha maisha, lakini pumu inayodhibitiwa vizuri huruhusu mtu kufanya kazi, michezo na shughuli zote za kawaida.

Pumu huanza mara nyingi utotoni, lakini huweza kuanza katika umri wowote. Makala hii inahusu zaidi pumu kwa vijana na watu wazima.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa mwaka 2019 watu takribani milioni 262 duniani walikuwa na pumu, na zaidi ya 450,000 walifariki kwa sababu yake. Vifo vingi hutokea katika nchi zenye kipato cha chini na cha kati, ambako dawa za kuvuta hazipatikani kwa urahisi au hazitumiki ipasavyo.

Tafiti za Tanzania na Afrika Mashariki zinaonyesha pumu imeongezeka mijini, ikihusishwa na uchafuzi wa hewa, moshi wa kupikia na mabadiliko ya mtindo wa maisha. Wagonjwa wengi hutumia dawa za kutuliza dalili pekee bila dawa za kudhibiti uvimbe.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo halisi hakijulikani kikamilifu; pumu hutokana na mchanganyiko wa vinasaba vya kurithi na mazingira.

Vihatarishi vya kupata pumu

• Historia ya pumu, mzio au mafua ya mzio kwenye familia.

• Kuwa na mafua ya mzio au pumu ya ngozi (eczema).

• Uvutaji sigara wa mama wakati wa ujauzito na kukulia kwenye moshi wa sigara.

• Unene uliokithiri.

• Kazi zenye vumbi au kemikali (unga, mbao, rangi, kemikali za kusafisha, saluni).

• Uchafuzi wa hewa wa ndani na nje.

Vichochezi vya mashambulizi

• Vumbi la nyumbani na wadudu wadogo wa vumbi, mende, manyoya ya wanyama, chavua na ukungu.

• Moshi wa sigara, kuni, mkaa na moshi wa magari.

• Harufu kali: manukato, dawa za kuua wadudu, rangi.

• Mafua na maambukizi ya njia ya hewa.

• Hewa baridi na mabadiliko ya hali ya hewa.

• Mazoezi makali bila maandalizi.

• Baadhi ya dawa: aspirini, ibuprofen na dawa nyingine za maumivu za NSAIDs, na propranolol au dawa za aina hiyo.

• Msongo wa mawazo, kucheka au kulia sana, na tindikali kurudi kooni.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kwa mwenye pumu, kinga ya mwili hujibu kupita kiasi kwa vichochezi. Chembe za kinga hutoa kemikali zinazovimbisha utando wa njia za hewa na kuongeza ute. Misuli laini ya njia za hewa hukaza ghafla (bronchospasm).

Matokeo yake ni njia za hewa kuwa nyembamba, hasa wakati wa kutoa pumzi – ndiyo maana husikika mluzi. Uvimbe usipotibiwa kwa muda mrefu huacha mabadiliko ya kudumu kwenye kuta za njia za hewa, na mapafu hupoteza uwezo kidogo kidogo. Dawa za kudhibiti uvimbe huzuia hali hii.

Dalili na viashiria

• Kupumua kwa shida au kuishiwa pumzi.

• Mluzi kifuani, hasa wakati wa kutoa pumzi.

• Kifua kubana au kuhisi uzito.

• Kikohozi, hasa usiku, alfajiri au baada ya mazoezi.

• Dalili kuja na kuondoka, na kuwa mbaya zaidi baada ya kichochezi.

Dalili za shambulio kali (dharura)

• Kushindwa kumaliza sentensi au kuongea kwa maneno machache.

• Kupumua haraka sana, kutumia misuli ya shingo na mbavu kuvuta pumzi.

• Midomo au kucha kuwa ya bluu.

• Kuchanganyikiwa au kusinzia.

• Dawa ya kutuliza (inhaler) haisaidii au inasaidia kwa muda mfupi tu.

• Kifua "kimya" – mluzi kupotea kwa sababu hewa haipiti kabisa.

Vipimo

• Historia na uchunguzi – dalili zinazojirudia na vichochezi vinavyojulikana.

• Kipimo cha kupuliza hewa kwa mashine (spirometry) – hupima kiasi na kasi ya hewa; kuboreka baada ya dawa ya kufungua njia huthibitisha pumu.

• Kipimo cha kasi ya kutoa hewa (peak flow) – kifaa kidogo cha mkononi; hutumika pia nyumbani kufuatilia pumu.

• Kupima oksijeni kwenye damu (pulse oximeter) wakati wa shambulio.

• X-ray ya kifua – kuondoa magonjwa mengine kama nimonia, TB au matatizo ya moyo.

• Vipimo vya mzio na kipimo cha damu (eosinophils) kwa baadhi ya wagonjwa.

Magonjwa yanayofanana na pumu ni pamoja na COPD (kwa wavutaji sigara), moyo kushindwa kufanya kazi, TB, kitu kigeni kwenye njia ya hewa na tindikali kurudi kooni.

Matibabu

Lengo la matibabu ni kudhibiti dalili, kuzuia mashambulizi na kulinda mapafu. Dawa nyingi ni za kuvuta (inhalers) kwa sababu huenda moja kwa moja kwenye njia za hewa kwa dozi ndogo.

• Dawa za kudhibiti uvimbe (controllers) – steroidi za kuvuta kama budesonide au beclometasone. Hutumika kila siku hata bila dalili kwa wenye pumu ya mara kwa mara.

• Dawa za kutuliza haraka (relievers) – hufungua njia za hewa ndani ya dakika chache. Mwongozo wa Tanzania (STG 2026) sasa unapendelea mchanganyiko wa budesonide na formoterol kama dawa ya kutuliza na ya kudhibiti kwa pamoja, badala ya kutegemea salbutamol peke yake.

• Salbutamol ya kuvuta bado hutumika kutuliza dalili, ikitumiwa pamoja na steroidi ya kuvuta.

• Hatua za juu: montelukast, tiotropium au dawa za kibingwa kwa pumu isiyodhibitika – kwa ushauri wa mtaalamu bingwa.

• Shambulio la ghafla: salbutamol inayorudiwa (inhaler kupitia spacer au nebulizer), vidonge au sindano za steroidi, oksijeni, na kwa shambulio kali dawa za ziada hospitalini.

Kutumia inhaler vizuri

• Tumia spacer – huongeza dawa inayofika mapafuni; inaweza kutengenezwa hata kwa chupa ya plastiki kwa maelekezo ya mtoa huduma.

• Mwombe mtoa huduma akufundishe na akague namna unavyotumia kila unapohudhuria kliniki.

• Sukutua mdomo baada ya kutumia steroidi ya kuvuta ili kuzuia fangasi mdomoni.

• Kama unatumia dawa ya kutuliza zaidi ya mara 2 kwa wiki, pumu yako haijadhibitiwa – rudi kliniki.

Kila mgonjwa anapaswa kuwa na mpango wa maandishi wa pumu unaoonyesha dawa za kila siku, dalili za pumu kuzidi na hatua za kuchukua.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Shambulio kali linaloweza kuua (status asthmaticus).

• Kulazwa hospitali mara kwa mara na kukosa shule au kazi.

• Mapafu kupungua uwezo kwa kudumu.

• Nimonia na maambukizi ya mara kwa mara.

• Pafu kutoboka na hewa kujaa kifuani (pneumothorax) – nadra.

• Madhara ya kutumia vidonge vya steroidi mara kwa mara: kisukari, mifupa dhaifu, unene.

• Kwa mjamzito, pumu isiyodhibitiwa huongeza hatari ya kifafa cha mimba na mtoto kuzaliwa na uzito mdogo.

Kinga

• Tumia dawa za kudhibiti kama ulivyoelekezwa, hata ukijisikia vizuri.

• Jua na epuka vichochezi vyako.

• Usivute sigara na epuka moshi wa sigara, kuni na mkaa ndani ya nyumba; tumia jiko lenye moshi kidogo na fungua madirisha.

• Safisha vumbi kwa kitambaa chenye unyevu, fua mashuka kwa maji ya moto mara kwa mara, dhibiti mende.

• Chanjo ya mafua makali (influenza) na ya nimonia kwa wenye pumu kali, inapopatikana.

• Dhibiti uzito na fanya mazoezi; tumia dawa ya kutuliza dakika 10–15 kabla ya mazoezi kama ulivyoshauriwa.

• Usitumie aspirini au ibuprofen kama zinakuletea pumu.

Lini umwone daktari

• Unapata kikohozi cha usiku, mluzi au kifua kubana mara kwa mara.

• Unatumia dawa ya kutuliza zaidi ya mara 2 kwa wiki.

• Pumu inakuamsha usiku au inazuia shughuli zako.

• Wewe ni mjamzito mwenye pumu.

• Mara moja (dharura): kushindwa kuongea sentensi, midomo ya bluu, kusinzia, dawa ya kutuliza haisaidii, au kupumua kwa shida kunakozidi kwa haraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara