Maelezo ya jumla

Saratani ya damu (leukemia) ni jina la kundi la saratani zinazoanzia kwenye uboho – tishu laini iliyo ndani ya mifupa inayotengeneza chembe za damu. Katika leukemia, chembe nyeupe za damu zisizokomaa na zisizo za kawaida huzaliana bila kudhibitiwa, hujaza uboho na kuzuia utengenezaji wa chembe nyekundu, chembe nyeupe za kawaida na chembe sahani.

Leukemia hugawanywa kwa kasi (ya ghafla – acute, au sugu – chronic) na kwa aina ya chembe (lymphoid au myeloid). Hivyo kuna aina kuu nne: ALL, AML, CLL na CML. Kila aina ina dalili, umri wa kawaida na matibabu yake.

Huitwa pia lukemia au saratani ya chembe nyeupe za damu.

Takwimu za ugonjwa

• ALL (acute lymphoblastic leukaemia) ndiyo saratani inayowapata watoto zaidi duniani, hasa wenye umri wa miaka 2–5.

• AML huwapata zaidi watu wazima, na hatari huongezeka kadri umri unavyoongezeka.

• CML huwapata zaidi watu wazima wa umri wa kati; Afrika mara nyingi hugunduliwa katika umri mdogo kuliko nchi za Magharibi.

• CLL huwapata zaidi wazee (zaidi ya miaka 60) na ni nadra kwa vijana.

• Tanzania, wagonjwa wengi hufika hospitali wakiwa wamechelewa; kuongezeka kwa vituo vya saratani (mf. Taasisi ya Saratani Ocean Road, Muhimbili, Bugando, KCMC, Benjamin Mkapa) kumeboresha matibabu.

Visababishi na vihatarishi

Kwa wagonjwa wengi chanzo halisi hakijulikani. Leukemia hutokana na mabadiliko ya vinasaba (DNA) ndani ya seli za uboho, ambayo hufanya seli hizo kuzaliana bila kukoma.

Vihatarishi

• Mionzi ya kiwango kikubwa (mf. matibabu ya mionzi ya zamani, ajali za nyuklia).

• Kemikali kama benzene (mafuta ya petroli, viwanda) na baadhi ya viuatilifu.

• Matibabu ya zamani ya kemotherapia kwa saratani nyingine.

• Uvutaji sigara (hasa kwa AML).

• Hali za kurithi kama Down syndrome.

• Baadhi ya magonjwa ya uboho na virusi (mf. HTLV-1).

• Historia ya familia (kwa baadhi ya aina, mf. CLL).

Leukemia haiambukizwi kutoka mtu mmoja kwenda mwingine.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Uboho wa kawaida hutengeneza mabilioni ya chembe za damu kila siku zinazokomaa kwa mpangilio. Katika leukemia, seli moja ya uboho hupata mabadiliko ya vinasaba na kuanza kuzaliana kupita kiasi. Seli hizi za saratani (blasts) huchukua nafasi ya uboho na kusambaa kwenye damu, ini, wengu, tezi za limfu, ubongo na korodani.

Matokeo yake ni kushindwa kwa uboho: chembe nyekundu kupungua (upungufu wa damu), chembe nyeupe za kawaida kupungua (maambukizi) na chembe sahani kupungua (kutokwa damu). Katika aina za ghafla hali hii hutokea ndani ya wiki chache; katika aina sugu hutokea polepole kwa miezi hadi miaka.

Dalili na viashiria

• Uchovu mkubwa, weupe na kupumua kwa shida (upungufu wa damu).

• Homa na maambukizi yanayojirudia au yasiyopona.

• Kutokwa damu kirahisi: fizi, puani, hedhi nyingi; michubuko na madoa madogo ya damu chini ya ngozi.

• Maumivu ya mifupa na maungio (hasa kwa watoto).

• Tezi za limfu kuvimba, tumbo kuvimba kwa sababu ya wengu au ini kukua.

• Kupungua uzito na kutokwa jasho usiku.

• Kwa aina sugu (CML, CLL): mara nyingi hakuna dalili mwanzoni; hugunduliwa kwenye kipimo cha damu, au kwa tumbo kujaa upande wa kushoto kutokana na wengu mkubwa.

Vipimo

• Kipimo kamili cha damu (FBC) – huonyesha chembe nyeupe nyingi au chache, upungufu wa damu na chembe sahani chache.

• Kuangalia damu kwa hadubini (peripheral blood film) – huonyesha blasts.

• Sampuli ya uboho (bone marrow aspiration na trephine biopsy) – kipimo kikuu cha kuthibitisha.

• Flow cytometry, cytogenetics na vipimo vya vinasaba (mf. BCR-ABL kwa CML) – kutambua aina kamili na kupanga matibabu.

• Vipimo vya figo, ini na kuganda kwa damu; ECHO au ECG kabla ya baadhi ya dawa.

• Kipimo cha majimaji ya uti wa mgongo kwa ALL, kuangalia kama saratani imefika kwenye ubongo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ya leukemia hutolewa kwenye vituo maalum vya saratani na damu (ngazi ya S) na timu ya wataalamu. Aina ya matibabu hutegemea aina ya leukemia, umri na hali ya mgonjwa.

• Kemotherapia kwa awamu: kuondoa saratani (induction), kuimarisha (consolidation) na kuendeleza (maintenance) – hasa kwa ALL na AML.

• Dawa lengwa (targeted therapy) – mf. imatinib kwa CML, ambayo hudhibiti ugonjwa kwa miaka mingi kwa vidonge vya kila siku.

• Tiba ya kinga (immunotherapy) na dawa mpya kwa baadhi ya aina.

• Kupandikiza seli shina za damu (HSCT) kwa wagonjwa wenye hatari kubwa au ugonjwa uliorudi.

• Huduma saidizi: kuongezewa damu na chembe sahani, antibiotiki kwa maambukizi, kinga ya maambukizi, lishe na msaada wa kisaikolojia.

• Huduma shufaa kwa wasioweza kupata matibabu makali.

Watoto wengi wenye ALL hupona kabisa wakitibiwa mapema na kukamilisha matibabu (yanayochukua takribani miaka 2–3).

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi makali (sepsisi) kwa sababu ya kinga kushuka.

• Kuvuja damu nyingi ndani ya mwili au ubongo.

• Saratani kusambaa kwenye ubongo na uti wa mgongo.

• Madhara ya kemotherapia: kunyonyoka nywele, vidonda vya mdomo, kutapika, ugumba.

• Ugonjwa kurudi baada ya matibabu (relapse).

Kinga

Leukemia nyingi hazizuiliki kwa sababu chanzo chake hakijulikani. Hatua zinazopunguza hatari ni:

• Kuepuka kuvuta sigara.

• Kujikinga na kemikali kama benzene na viuatilifu kazini (glovu, barakoa, mavazi ya kujikinga).

• Kuepuka mionzi isiyo ya lazima.

• Kupima damu mapema ukiwa na dalili zisizoeleweka – kugundua mapema huboresha matokeo.

Lini umwone daktari

• Uchovu na weupe usioeleweka unaoendelea zaidi ya wiki 2.

• Homa au maambukizi yanayojirudia.

• Madoa ya damu, michubuko au kutokwa damu bila sababu.

• Maumivu ya mifupa kwa mtoto, tezi au tumbo kuvimba.

• Mara moja (dharura): homa kwa mgonjwa anayetumia kemotherapia, kutokwa damu nyingi, maumivu makali ya kichwa au kupumua kwa shida.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara