Saratani ya uke (vaginal cancer) ni saratani nadra inayoanzia kwenye utando wa uke, mara nyingi kwa wanawake zaidi ya miaka 60 na huhusishwa na virusi vya HPV na uvutaji sigara. Huleta kutokwa damu isiyo ya kawaida (hasa baada ya kujamiiana au kukoma hedhi), uchafu ukeni na uvimbe. Hutibiwa kwa mionzi, upasuaji na dawa.

Saratani ya uke ni saratani inayoanzia kwenye tishu za uke – mrija unaounganisha shingo ya kizazi na sehemu za siri za nje. Saratani nyingi zinazoonekana ukeni zimetoka sehemu nyingine (hasa shingo ya kizazi au kizazi); saratani inayoanzia ukeni yenyewe ni nadra.

• Squamous cell carcinoma – takribani 9 kati ya 10; huanzia kwenye seli bapa za utando wa uke, mara nyingi sehemu ya juu, na huhusiana na HPV.

• Adenocarcinoma – kutoka kwenye seli za tezi; ikiwemo aina adimu ya clear cell kwa wanawake ambao mama zao walitumia dawa ya DES wakati wa ujauzito.

• Melanoma na sarcoma – nadra sana.

Kabla ya saratani, mara nyingi kuna mabadiliko ya awali ya seli (VAIN) yanayoweza kugunduliwa na kutibiwa.

Takwimu za ugonjwa

Saratani ya uke ni takribani 1–2 kati ya 100 ya saratani za via vya uzazi vya mwanamke. Huwapata zaidi wanawake wenye umri zaidi ya miaka 60.

Katika nchi zenye saratani ya shingo ya kizazi nyingi na VVU kama Tanzania, saratani zinazohusiana na HPV, ikiwemo ya uke, huonekana kwa wanawake wa umri mdogo zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Maambukizi ya HPV ya muda mrefu – kihatarishi kikuu.

• Historia ya saratani au mabadiliko ya awali ya shingo ya kizazi.

• VVU na kinga dhaifu.

• Uvutaji sigara.

• Umri zaidi ya miaka 60.

• Kuondolewa kizazi (hysterectomy) kwa sababu ya saratani au mabadiliko ya awali.

• Wapenzi wengi na kuanza ngono umri mdogo (kupitia HPV).

• Mama kutumia DES wakati wa ujauzito (adimu).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

HPV huingia kwenye seli za utando wa uke kupitia michubuko midogo wakati wa kujamiiana. Kwa wengi kinga huondoa virusi; kwa wachache, hasa wenye kinga dhaifu au wavutaji sigara, virusi hubaki na kuvuruga udhibiti wa ukuaji wa seli. Kwa miaka mingi, seli hupitia hatua za mabadiliko ya awali (VAIN) kisha kuwa saratani.

Saratani hukua kwenye ukuta wa uke, huweza kupenya tishu zinazozunguka, kibofu na puru, na kusambaa kwenye tezi za limfu za nyonga na kinena.

Dalili na viashiria

Saratani ya mwanzo mara nyingi haina dalili. Dalili zikitokea:

• Kutokwa damu ukeni isiyo ya kawaida – baada ya kujamiiana, kati ya hedhi, au baada ya kukoma hedhi.

• Uchafu ukeni wenye maji, damu au harufu mbaya.

• Uvimbe au kinyama ukeni.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

• Maumivu ya nyonga.

• Kukojoa mara kwa mara au kwa maumivu; damu kwenye mkojo.

• Kukosa choo au maumivu wakati wa haja kubwa (saratani iliyokua).

Vipimo

• Uchunguzi wa ndani (speculum na kwa vidole).

• Pap smear / kipimo cha HPV na colposcopy – kuona maeneo yasiyo ya kawaida.

• Biopsy – huthibitisha saratani.

• MRI, CT au ultrasound ya nyonga – ukubwa na kusambaa.

• X-ray ya kifua, vipimo vya figo na damu.

• Cystoscopy na proctoscopy – kuona kama kibofu au puru vimeathirika.

• Kipimo cha VVU.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hupangwa kulingana na hatua ya saratani katika vituo vya saratani:

• Mabadiliko ya awali (VAIN): kuondoa kwa laser, upasuaji mdogo au dawa ya kupaka.

• Tiba ya mionzi ya nje pamoja na mionzi ya ndani (brachytherapy) – matibabu makuu kwa saratani nyingi.

• Kemotherapia (mf. cisplatin) pamoja na mionzi kuongeza ufanisi wake.

• Upasuaji – kwa saratani ndogo za sehemu ya juu ya uke.

• Huduma shufaa kwa saratani iliyosambaa.

Baada ya matibabu, ufuatiliaji wa mara kwa mara ni muhimu. Kuna msaada wa kurejesha maisha ya ndoa – kama vipanuzi vya uke baada ya mionzi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Saratani kusambaa kwenye kibofu, puru na tezi za limfu.

• Matundu kati ya uke na kibofu au puru (fistula).

• Uke kubana na kukauka baada ya mionzi.

• Madhara ya mionzi kwenye kibofu na utumbo.

• Miguu kuvimba (lymphoedema).

• Kurudi kwa saratani.

Kinga

• Chanjo ya HPV kwa wasichana wa miaka 9–14.

• Uchunguzi wa saratani ya shingo ya kizazi mara kwa mara; wanawake walioondolewa kizazi kwa sababu ya saratani au mabadiliko ya awali waendelee na uchunguzi wa uke.

• Acha kuvuta sigara.

• Ngono salama na kupunguza wapenzi.

• Wanawake wenye VVU watumie ARV na wapime mara kwa mara zaidi.

Lini umwone daktari

• Kutokwa damu ukeni baada ya kukoma hedhi – daima inahitaji uchunguzi.

• Kutokwa damu baada ya kujamiiana.

• Uchafu ukeni wa muda mrefu wenye harufu au damu.

• Kinyama au uvimbe ukeni.

• Hujawahi kupima saratani ya shingo ya kizazi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara