Maelezo ya jumla

Selimundu, au sickle cell disease (SCD), ni kundi la magonjwa ya kurithi ya himoglobini – protini iliyo ndani ya chembe nyekundu za damu inayobeba oksijeni. Mtu mwenye selimundu ana himoglobini isiyo ya kawaida inayoitwa HbS. Oksijeni ikipungua, HbS hujikusanya na kuzifanya chembe nyekundu kuwa ngumu, kunata na kupinda kama mundu.

• HbSS (sickle cell anaemia) – aina kali na ya kawaida zaidi; mtu amerithi jeni ya HbS kutoka kwa wazazi wote wawili.

• HbSC na HbS beta-thalasemia – aina nyingine, mara nyingi zisizo kali sana.

• Mbebaji (sickle cell trait, HbAS) – amerithi jeni moja tu; kwa kawaida hana ugonjwa, lakini anaweza kuirithisha kwa watoto.

Selimundu haiambukizi na si laana. Dalili kwa kawaida huanza baada ya miezi 6 ya umri. Kwa huduma bora, watoto wengi wenye selimundu sasa hukua hadi utu uzima na kuishi maisha marefu.

Takwimu za ugonjwa

Duniani, takribani watoto 500,000 huzaliwa na selimundu kila mwaka, zaidi ya robo tatu wakiwa Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara.

Tanzania ni miongoni mwa nchi tano zenye idadi kubwa zaidi ya watoto wanaozaliwa na selimundu duniani – inakadiriwa watoto zaidi ya 10,000 kila mwaka – na takribani mtu 1 kati ya 7 ni mbebaji. Bila uchunguzi wa mapema na huduma, wengi hufariki kabla ya miaka 5, mara nyingi kwa maambukizi na malaria.

Visababishi na vihatarishi

Selimundu hurithiwa. Wazazi wote wawili wakiwa wabebaji (HbAS), kila mimba ina:

• Uwezekano wa 1 kati ya 4 (25%) mtoto kuwa na selimundu (HbSS).

• Uwezekano wa 2 kati ya 4 (50%) mtoto kuwa mbebaji.

• Uwezekano wa 1 kati ya 4 (25%) mtoto kuwa bila jeni ya HbS.

Jeni ya HbS ni ya kawaida Afrika kwa sababu wabebaji wana kinga fulani dhidi ya malaria kali.

Vichochezi vya mashambulizi

• Upungufu wa maji mwilini.

• Maambukizi na homa, hasa malaria.

• Baridi kali au kuogelea kwenye maji baridi.

• Juhudi kubwa ya mwili.

• Upungufu wa oksijeni – mwinuko mkubwa, safari za ndege zisizo na shinikizo la kutosha.

• Msongo wa mawazo.

• Pombe na sigara.

• Ujauzito na upasuaji.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Chembe nyekundu za kawaida ni laini, za mviringo na huishi takribani siku 120. Chembe za selimundu hupinda, huwa ngumu na huishi siku 10–20 tu. Kuvunjika kwao haraka husababisha upungufu wa damu wa kudumu na manjano.

Chembe ngumu hukwama kwenye mishipa midogo ya damu na kuziba mtiririko wa damu – mashambulizi ya kuziba mishipa. Sehemu inayokosa damu huuma sana na kuharibika: mifupa, mapafu, ubongo, figo, macho, uume. Wengu huharibika mapema utotoni na kushindwa kufanya kazi, hivyo mtoto hupata kwa urahisi maambukizi makali ya bakteria kama pneumococcus.

Dalili na viashiria

• Mashambulizi ya maumivu – maumivu makali ya ghafla mifupani, mgongoni, kifuani, tumboni, mikononi au miguuni; yanaweza kudumu saa hadi siku.

• Kuvimba mikono na miguu kwa watoto wadogo (dactylitis) – mara nyingi dalili ya kwanza.

• Upungufu wa damu – uchovu, weupe, kuishiwa pumzi.

• Manjano – macho kuwa njano.

• Maambukizi ya mara kwa mara na homa.

• Kukua polepole na kuchelewa kubalehe.

• Vidonda vya miguu visivyopona (kwa watu wazima).

Dalili za hatari (dharura)

• Homa ya nyuzi 38.5 au zaidi.

• Maumivu ya kifua, kikohozi na kupumua kwa shida (acute chest syndrome).

• Udhaifu wa upande mmoja, kushindwa kuongea, degedege (kiharusi).

• Weupe mkubwa, uchovu na tumbo kuvimba upande wa kushoto (wengu kujaa damu ghafla).

• Uume kusimama kwa maumivu kwa zaidi ya saa 2–4 (priapism).

• Maumivu yasiyopungua kwa dawa za nyumbani.

• Kupoteza kuona ghafla.

Vipimo

• Uchunguzi wa watoto wachanga – kipimo cha damu kinachogundua selimundu kabla dalili hazijaanza; unapanuliwa katika vituo vingi nchini.

• Kipimo cha haraka cha selimundu (point-of-care test) – majibu ndani ya dakika chache.

• Haemoglobin electrophoresis au HPLC – huthibitisha aina ya selimundu.

• Kipimo kamili cha damu na kuangalia damu kwa hadubini.

• Vipimo vya figo, ini, mkojo na macho – kila mwaka kliniki.

• Transcranial Doppler (TCD) – kwa watoto wa miaka 2–16, kutambua hatari ya kiharusi, panapopatikana.

• Kipimo cha malaria kila mgonjwa anapopata homa.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, kila mwenye selimundu ahudhurie kliniki ya selimundu kwa huduma za kudumu:

Huduma za kila siku na kinga

• Hydroxyurea – dawa ya kumeza ya kila siku inayoongeza himoglobini ya kijusi (HbF), na hupunguza mashambulizi ya maumivu, acute chest syndrome, kuongezewa damu na vifo. Inapendekezwa kwa watoto kuanzia miezi 9 na watu wazima wenye HbSS.

• Folic acid ya kila siku.

• Penicillin ya kinga kwa watoto chini ya miaka 5.

• Kinga ya malaria kwa dawa pamoja na chandarua.

• Chanjo kamili, ikiwemo pneumococcal, Hib, homa ya ini B, na meningococcal pale inapopatikana.

• Kunywa maji mengi, lishe bora.

Wakati wa shambulio la maumivu

• Maji mengi, kupumzika, joto (si baridi), paracetamol au ibuprofen nyumbani.

• Maumivu makali hutibiwa hospitalini kwa dawa kali za maumivu (mf. morphine) na maji ya mshipani.

• Kutibu chanzo – malaria, maambukizi.

Matatizo makubwa

• Kuongezewa damu kwa upungufu mkubwa wa damu ghafla, acute chest syndrome, kiharusi au kabla ya upasuaji; kuongezewa damu mara kwa mara kwa kinga ya kiharusi.

• Kuondoa madini chuma (iron chelation) kwa wanaoongezewa damu mara nyingi.

• Antibiotiki na oksijeni kwa acute chest syndrome.

Tiba ya kuponya

Kupandikiza uboho (seli shina) kutoka kwa ndugu anayefanana – tiba pekee inayoponya kwa sasa; imeanza kutolewa katika hospitali chache nchini. Tiba za vinasaba zipo katika nchi chache.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi makali na sepsisi.

• Malaria kali.

• Kiharusi – hata kwa watoto.

• Acute chest syndrome – chanzo kikuu cha vifo kwa watu wazima.

• Wengu kujaa damu ghafla na upungufu mkubwa wa damu.

• Kuharibika kwa nyonga na mabega (avascular necrosis).

• Mawe ya nyongo.

• Figo kuharibika.

• Matatizo ya macho na upofu.

• Vidonda vya miguu.

• Shinikizo la juu la damu kwenye mapafu.

• Matatizo ya ujauzito kwa mama na mtoto.

Kinga

• Jua hali yako – pima kabla ya kuoa au kuolewa au kupata mtoto; wabebaji wawili wapate ushauri wa vinasaba.

• Uchunguzi wa watoto wachanga ili huduma ianze mapema.

• Kwa mwenye selimundu: hudhuria kliniki, tumia dawa kila siku, kunywa maji ya kutosha, lala chini ya chandarua, epuka baridi kali na juhudi kubwa bila kupumzika.

• Kamilisha chanjo zote.

• Tibu homa mapema – usisubiri.

• Wajawazito wenye selimundu wahudhurie kliniki ya mimba hatarishi.

Lini umwone daktari

• Mtoto amegundulika au anashukiwa kuwa na selimundu – anza kliniki.

• Maumivu yasiyopungua kwa dawa za nyumbani.

• Kuongezeka kwa uchovu au weupe.

• Wewe ni mjamzito mwenye selimundu.

• Mara moja (dharura): homa ya 38.5 au zaidi, kupumua kwa shida au maumivu ya kifua, udhaifu wa upande mmoja au degedege, tumbo kuvimba ghafla na weupe, uume kusimama kwa maumivu kwa zaidi ya saa 2, au kupoteza kuona.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara