Maelezo ya jumla

Sindromu ya antifosfolipidi (antiphospholipid syndrome – APS), pia huitwa "damu nata", ni ugonjwa ambapo kinga ya mwili hutengeneza kingamwili za antifosfolipidi – kingamwili zinazoshambulia protini zilizoshikamana na mafuta ya kuta za seli. Kingamwili hizi huongeza tabia ya damu kuganda.

• APS ya msingi – hutokea peke yake.

• APS ya pili – huambatana na ugonjwa mwingine wa kinga kujishambulia, hasa lupus (SLE).

• APS hatari sana (catastrophic APS) – nadra; damu huganda kwenye viungo vingi kwa wakati mmoja.

Utambuzi hufanywa mtu anapokuwa na damu kuganda au matatizo ya mimba pamoja na kingamwili hizi kwenye vipimo viwili vilivyotengana kwa angalau wiki 12.

Takwimu za ugonjwa

Kingamwili za antifosfolipidi hupatikana kwa takribani watu 1–5 kati ya 100 wenye afya, lakini wengi wao hawapati APS. APS huwapata zaidi wanawake, mara nyingi kati ya miaka 30 na 50.

APS inahusika katika takribani 1 kati ya 7 ya wanawake wenye mimba kuharibika mara kwa mara, na sehemu ya viharusi kwa watu walio chini ya miaka 50.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo halisi hakijulikani. Inaaminika ni mchanganyiko wa vinasaba na vichochezi:

• Magonjwa mengine ya kinga kujishambulia, hasa lupus.

• Maambukizi kama VVU, homa ya ini C, kaswende (huweza kuleta kingamwili za muda).

• Baadhi ya dawa (mf. hydralazine, phenytoin).

• Historia ya familia.

Vitu vinavyoongeza hatari ya damu kuganda kwa mwenye APS

• Ujauzito na wiki 6 baada ya kujifungua.

• Vidonge vya uzazi wa mpango vyenye estrogeni.

• Uvutaji sigara.

• Upasuaji na kukaa muda mrefu bila kusogea.

• Shinikizo la juu la damu, kisukari, lehemu nyingi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kingamwili za antifosfolipidi huamsha chembe sahani, huharibu kuta za ndani za mishipa ya damu na huvuruga mfumo wa kawaida wa kuzuia damu kuganda. Matokeo ni damu kuganda kwenye mishipa ya vena (miguu, mapafu) au ya ateri (ubongo, moyo, figo).

Wakati wa ujauzito, kingamwili hushambulia kondo la nyuma, husababisha mishipa yake kuganda na kuvimba, hivyo mtoto hukosa damu ya kutosha – mimba huharibika au mtoto hukua polepole.

Dalili na viashiria

• Damu kuganda kwenye mshipa wa mguu (DVT) – mguu mmoja kuvimba, kuuma na kuwa mwekundu.

• Damu kuganda mapafuni – kupumua kwa shida ghafla, maumivu ya kifua, kukohoa damu.

• Kiharusi au kiharusi cha mpito, hasa kwa mtu chini ya miaka 50.

• Mshtuko wa moyo.

• Matatizo ya mimba: mimba kuharibika mara 3 au zaidi kabla ya wiki 10, mtoto kufia tumboni, kifafa cha mimba kikali au kuzaliwa njiti kabla ya wiki 34.

• Ngozi yenye madoa kama wavu wa zambarau (livedo reticularis).

• Chembe sahani chache.

• Maumivu ya kichwa ya kipandauso, matatizo ya kumbukumbu.

• Matatizo ya valvu za moyo na figo.

Vipimo

• Lupus anticoagulant – kipimo cha damu.

• Kingamwili za anticardiolipin (IgG/IgM).

• Kingamwili za anti-beta-2 glycoprotein I.

• Vipimo hurudiwa baada ya wiki 12 kuthibitisha.

• Ultrasound ya mishipa ya miguu, CT ya mapafu au ubongo – kuthibitisha damu kuganda.

• Vipimo vya lupus (ANA), kipimo kamili cha damu, figo na mkojo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu yanalenga kuzuia damu kuganda:

• Baada ya damu kuganda: dawa ya kuzuia damu kuganda ya muda mrefu, kwa kawaida warfarin, mara nyingi maisha yote, pamoja na ufuatiliaji wa kipimo cha INR. Dawa mpya za kumeza (DOACs) hazishauriwi kwa wagonjwa wengi wa APS, hasa wenye kingamwili zote tatu.

• Wajawazito wenye APS: sindano ya heparin (mf. enoxaparin) pamoja na aspirini ya dozi ndogo wakati wote wa ujauzito na wiki 6 baada ya kujifungua. Warfarin haitumiki wakati wa ujauzito kwa sababu huathiri mtoto.

• Wenye kingamwili bila damu kuganda: aspirini ya dozi ndogo kwa baadhi, kulingana na hatari.

• Catastrophic APS: huduma ya wagonjwa mahututi – heparin, steroidi na tiba nyingine maalum.

• Kudhibiti vihatarishi vingine: kuacha sigara, kuepuka estrogeni, kudhibiti shinikizo na lehemu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kiharusi na ulemavu.

• Damu kuganda mapafuni – huweza kuua.

• Mimba kuharibika mara kwa mara na kifafa cha mimba.

• Figo kushindwa kufanya kazi.

• Kutokwa damu kutokana na dawa za kuzuia damu kuganda.

• Catastrophic APS.

Kinga

• Usitumie vidonge vya uzazi wa mpango vyenye estrogeni – chagua njia nyingine kwa ushauri.

• Acha sigara.

• Tembea na kunyoosha miguu katika safari ndefu; kunywa maji.

• Wanaopanga mimba wapate ushauri kabla ya kushika mimba.

• Kwa wanaotumia warfarin: hudhuria vipimo vya INR, epuka kubadilisha ghafla ulaji wa mboga za majani kwa wingi, na usitumie dawa mpya bila kumweleza daktari.

Lini umwone daktari

• Mimba kuharibika mara mbili au zaidi.

• Damu kuganda bila sababu inayojulikana, hasa kwa kijana.

• Unatumia warfarin na unapanga kupata mimba.

• Mara moja (dharura): mguu mmoja kuvimba na kuuma, kupumua kwa shida ghafla au maumivu ya kifua, dalili za kiharusi, au kutokwa damu nyingi ukiwa kwenye dawa za kuzuia damu kuganda.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara