Sisti kwenye ovari (ovarian cyst) ni kifuko chenye majimaji au tishu kwenye ovari. Nyingi ni za kawaida zinazotokana na mzunguko wa hedhi, hazina madhara na hupotea zenyewe ndani ya miezi 2–3. Chache huwa kubwa, hujisokota au kupasuka na kuleta maumivu makali. Ultrasound huamua kama ifuatiliwe au iondolewe.

Ovari ni tezi mbili ndogo zilizo pande zote mbili za mfuko wa uzazi, zinazotoa mayai na homoni. Sisti kwenye ovari ni kifuko kilichojaa majimaji, damu au tishu kinachotokea ndani au juu ya ovari. Watu wengi huita hali hii "uvimbe wa maji kwenye kizazi", ingawa kiuhalisia iko kwenye ovari.

Aina kuu

• Sisti za kawaida za mzunguko wa hedhi (functional cysts) – follicular au corpus luteum; zinazotokea zaidi, hupotea zenyewe.

• Endometrioma ("sisti ya chokoleti") – kutokana na endometriosis; huleta maumivu ya hedhi na shida ya mimba.

• Dermoid (mature teratoma) – ina tishu kama nywele, mafuta au meno; si saratani.

• Cystadenoma – kutoka kwenye uso wa ovari; huweza kuwa kubwa sana.

• Sisti nyingi ndogo za PCOS – ni hali tofauti ya homoni.

• Sisti za saratani – nadra, hasa baada ya kukoma hedhi.

Takwimu za ugonjwa

Sisti za ovari ni za kawaida sana kwa wanawake walio katika umri wa kuzaa – wengi hupata angalau moja bila kujua. Takribani asilimia 5–10 ya wanawake hufanyiwa upasuaji wa sisti ya ovari maishani.

Kwa wanawake waliokoma hedhi, sisti nyingi bado si saratani, lakini hatari ya saratani ni kubwa zaidi kuliko kwa wanawake wadogo, hivyo hufuatiliwa kwa makini zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Mzunguko wa hedhi – kifuko cha yai kisipopasuka au kisipofunga baada ya yai kutoka.

• Ujauzito wa mwanzo – sisti ya corpus luteum hubaki kwa wiki kadhaa.

• Endometriosis.

• Dawa za kuchochea mayai kwa matibabu ya ugumba.

• Maambukizi makali ya nyonga (PID) – jipu la ovari na mirija.

• Vihatarishi vya saratani ya ovari: umri mkubwa, historia ya familia (BRCA), kutozaa.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kila mwezi kifuko kidogo (follicle) hukua kwenye ovari na kupasuka kutoa yai, kisha hubadilika kuwa corpus luteum. Kifuko kisipopasuka, au corpus luteum ikijaa majimaji au damu, hutokea sisti ya kawaida. Nyingi husinyaa zenyewe ndani ya mizunguko 1–3.

Sisti ikiwa kubwa (zaidi ya sentimita 5), inaweza kuifanya ovari kuwa nzito na kujisokota (ovarian torsion) – kukata damu ya ovari. Inaweza pia kupasuka na kumwaga majimaji au damu tumboni.

Dalili na viashiria

Sisti nyingi hazina dalili na hugundulika kwenye ultrasound. Dalili zikitokea:

• Maumivu au uzito upande mmoja wa tumbo la chini.

• Tumbo kujaa au kuvimba.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

• Hedhi isiyo ya kawaida.

• Kukojoa mara kwa mara au kukosa choo – sisti kubwa kubana.

• Maumivu ya mgongo wa chini na mapaja.

Dalili za hatari

• Maumivu makali ya ghafla upande mmoja, pamoja na kichefuchefu na kutapika – huenda sisti imejisokota.

• Maumivu makali pamoja na kizunguzungu au kuzimia – huenda imepasuka na kuvuja damu.

• Maumivu pamoja na homa – maambukizi au jipu.

• Kwa waliokoma hedhi: tumbo kujaa kwa muda mrefu, kushiba haraka, kupungua uzito – uchunguzi wa saratani ya ovari.

Vipimo

• Ultrasound ya ukeni au tumbo – kipimo kikuu; huonyesha ukubwa na kama sisti ni rahisi (majimaji tu) au changamano (vipande vigumu, kuta nene, mtiririko wa damu).

• Kipimo cha mimba – kuondoa mimba nje ya kizazi.

• CA-125 – kwa waliokoma hedhi au sisti changamano; huweza kupanda kwa hali zisizo saratani pia.

• Kipimo kamili cha damu na vipimo vya maambukizi kwa wenye homa.

• MRI au CT – kwa sisti zisizo wazi.

• Kurudia ultrasound baada ya wiki 6–12 kuona kama imepotea.

Matibabu

• Kusubiri na kufuatilia – sisti ndogo, rahisi, isiyo na dalili kwa mwanamke wa umri wa kuzaa; mara nyingi hupotea yenyewe.

• Dawa za maumivu kwa usumbufu.

• Vidonge vya mpango wa uzazi – hupunguza uwezekano wa sisti mpya, ingawa haviyeyushi sisti iliyopo.

• Upasuaji – kwa sisti kubwa, inayoendelea kukua au kudumu zaidi ya mizunguko 2–3, changamano, yenye dalili, au kwa wanawake waliokoma hedhi. Mara nyingi huondoa sisti pekee na kubakiza ovari (cystectomy), kwa matundu madogo (laparoscopy) au kufungua tumbo.

• Upasuaji wa dharura kwa sisti iliyojisokota au iliyopasuka ikivuja damu nyingi.

• Sisti za saratani hutibiwa katika vituo vya saratani.

Hakuna dawa iliyothibitishwa ya "kuyeyusha" sisti iliyopo.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ovari kujisokota na kupoteza ovari.

• Sisti kupasuka na damu tumboni.

• Maambukizi na jipu.

• Shida ya kupata mimba (endometrioma, PCOS).

• Saratani ya ovari (nadra).

Kinga

• Sisti nyingi haziwezi kuzuilika.

• Vidonge vya mpango wa uzazi hupunguza sisti za kawaida kwa wanaozipata mara kwa mara.

• Kutibu PID mapema.

• Uchunguzi wa nyonga mara kwa mara, hasa kama una historia ya familia ya saratani ya ovari au matiti.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya tumbo la chini yanayoendelea au kujirudia.

• Tumbo kujaa au kuvimba kwa zaidi ya wiki 3, hasa baada ya miaka 50.

• Hedhi isiyo ya kawaida pamoja na maumivu.

• Uliambiwa una sisti – rudi kwa ultrasound ya ufuatiliaji.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya ghafla ya tumbo, kutapika, homa, kizunguzungu au kuzimia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara