Sunzua (warts) ni vinyama vidogo vya ngozi visivyo vya saratani vinavyosababishwa na kirusi HPV. Huota mikononi, miguuni (nyayoni), usoni au sehemu za siri. Sunzua za kawaida huambukizwa kwa mguso na mara nyingi hupotea zenyewe; sunzua za sehemu za siri huambukizwa kwa ngono. Hutibiwa kwa dawa za kupaka, kugandisha au kuondoa.

Sunzua (warts, kwa jina jingine chunjua) ni vinyama vinavyoota juu ya ngozi au utando laini kutokana na maambukizi ya human papillomavirus (HPV). Kuna aina zaidi ya 100 za HPV; aina tofauti hupenda sehemu tofauti za mwili.

Aina kuu za sunzua

• Sunzua za kawaida (common warts) – ngumu, zenye uso wa kukwaruza, mara nyingi mikononi, vidoleni na magotini.

• Sunzua za nyayo (plantar warts) – nyayoni; hubanwa ndani na huuma ukikanyaga.

• Sunzua bapa (flat warts) – ndogo, laini, bapa, usoni, mikononi au miguuni; nyingi kwa watoto.

• Sunzua za uso na shingo zenye vidole (filiform) – ndefu na nyembamba.

• Sunzua za sehemu za siri (genital warts / chunjua za sehemu za siri) – laini, za rangi ya ngozi, mara nyingi kama koliflawa, kwenye uume, uke, shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa; huambukizwa kwa ngono, hasa HPV aina 6 na 11.

Sunzua za kawaida si ugonjwa wa zinaa. Sunzua nyingi si saratani; hata hivyo, aina fulani za HPV (16, 18) zinazoambukizwa kwa ngono husababisha saratani ya shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa na uume.

Takwimu za ugonjwa

Sunzua za ngozi huwapata takribani asilimia 7–12 ya watu wakati wowote, hasa watoto na vijana. Sunzua za sehemu za siri ni mojawapo ya magonjwa ya zinaa ya virusi yanayotokea zaidi duniani.

Kwa watu wanaoishi na VVU, sunzua huwa nyingi zaidi, kubwa zaidi na ngumu kutibu. Tanzania imeanzisha chanjo ya HPV kwa wasichana wa miaka 9–14, ambayo pia hupunguza sunzua za sehemu za siri.

Visababishi na vihatarishi

• Mguso wa ngozi kwa ngozi na mtu mwenye sunzua.

• Vitu vilivyochafuliwa – taulo, nyembe, sakafu za mabafu na mabwawa ya kuogelea.

• Michubuko au vidonda vidogo vya ngozi – kirusi huingia kwa urahisi.

• Kujikuna, kung'ata kucha au kunyoa – huhamisha sunzua sehemu nyingine ya mwili.

• Ngono ya ukeni, njia ya haja kubwa au mdomo – sunzua za sehemu za siri.

• Kinga dhaifu – VVU, dawa za kushusha kinga.

• Mama kwenda kwa mtoto wakati wa kujifungua – nadra (sunzua kooni kwa mtoto).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

HPV huingia kwenye seli za tabaka la chini la ngozi kupitia michubuko midogo, na kuzifanya kuzaliana kupita kiasi – hivyo hutengeneza kinyama kinene juu ya ngozi. Kipindi kati ya kuambukizwa na kuonekana kwa sunzua huweza kuwa wiki kadhaa hadi miezi mingi.

Kinga ya mwili mara nyingi hukitambua kirusi na kukiondoa, ndiyo maana sunzua nyingi za watoto hupotea zenyewe ndani ya miaka 1–2. Kwa wenye kinga dhaifu, sunzua hudumu na kuongezeka.

Dalili na viashiria

• Kinyama kigumu chenye uso wa kukwaruza (kawaida).

• Madoa madogo meusi ndani ya sunzua – mishipa midogo ya damu iliyoganda.

• Maumivu ukikanyaga (nyayo).

• Vinyama vidogo laini, bapa, vingi (bapa).

• Sehemu za siri: vinyama laini vya rangi ya ngozi, waridi au kahawia, kimoja au vingi, wakati mwingine kama koliflawa; huweza kuwasha, kutoa damu au kuleta usumbufu wakati wa kujamiiana.

• Kwa kawaida hakuna maumivu (isipokuwa nyayoni).

Vipimo

• Uchunguzi wa macho – mara nyingi unatosha.

• Dermatoscope.

• Biopsy – sunzua zisizo za kawaida, zinazotoa damu, zinazokua haraka, zisizopona kwa matibabu, au kwa wenye VVU.

• Vipimo vya magonjwa ya zinaa na VVU – kwa sunzua za sehemu za siri.

• Uchunguzi wa saratani ya shingo ya kizazi (VIA, HPV au Pap) – kwa wanawake wenye sunzua za sehemu za siri.

• Anoscopy – sunzua za njia ya haja kubwa.

Matibabu

Sunzua nyingi za ngozi hupotea zenyewe. Matibabu hufanywa kwa sababu ya maumivu, kuenea au mwonekano:

Sunzua za ngozi

• Salicylic acid – kupaka kila siku kwa wiki kadhaa baada ya kulainisha sunzua kwa maji na kukwangua juu.

• Kugandisha kwa liquid nitrogen (cryotherapy) – kila wiki 2–3.

• Kuchoma kwa umeme au kukata – kwa sunzua zisizopona.

• Kufunika kwa plasta (duct tape) – ushahidi mdogo.

Sunzua za sehemu za siri (kwa mujibu wa STG 2026)

• Podophyllin au podophyllotoxin – hupakwa kwa uangalifu kwenye sunzua (na mtoa huduma au kwa maelekezo), si kwa wajawazito.

• Imiquimod – krimu ya kuamsha kinga, pale inapopatikana.

• Cryotherapy, kuchoma kwa umeme au kukata kwa upasuaji – vituo vya kibingwa; salama zaidi kwa wajawazito.

• Sunzua za shingo ya kizazi hazitibiwi kabla ya kupata majibu ya uchunguzi wa saratani ya shingo ya kizazi.

• Matibabu huondoa sunzua zinazoonekana lakini huenda yasiondoe kirusi – sunzua zinaweza kurudi.

• Wenzi wapimwe magonjwa mengine ya zinaa.

Usitumie asidi kali, mitishamba ya kuchoma, dawa za meno au kukata mwenyewe – huleta vidonda, maambukizi na makovu, hasa sehemu za siri.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sunzua kurudi baada ya matibabu.

• Kuenea sehemu nyingine na kwa watu wengine.

• Makovu na mabadiliko ya rangi ya ngozi baada ya matibabu.

• Sunzua kubwa sehemu za siri kuziba uke au njia ya haja kubwa (hasa kwa wenye VVU au wajawazito).

• Aina hatari za HPV za sehemu za siri – saratani ya shingo ya kizazi, uume na njia ya haja kubwa.

Kinga

• Chanjo ya HPV – wasichana wa miaka 9–14 (na wengine pale inapopatikana); hukinga sunzua za sehemu za siri na saratani.

• Kondomu – hupunguza, ingawa si kabisa, maambukizi ya sunzua za sehemu za siri.

• Usiguse wala kukuna sunzua; nawa mikono.

• Vaa viatu au sandali kwenye mabafu ya umma na mabwawa.

• Usichangie taulo, nyembe au viatu.

• Funika sunzua kwa plasta.

• Usinyoe juu ya sunzua.

• Wenye VVU watumie ARV.

Lini umwone daktari

• Sunzua za sehemu za siri au njia ya haja kubwa.

• Sunzua zinazoongezeka, zinauma, zinatoa damu au zinabadilika rangi.

• Sunzua usoni au zinazoathiri kazi yako.

• Una kisukari, VVU au kinga dhaifu.

• Sunzua hazijapona baada ya matibabu ya dukani.

• Mjamzito mwenye sunzua za sehemu za siri.

• Huna uhakika kama ni sunzua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara