Surua (measles) ni ugonjwa wa virusi unaoambukiza kwa kasi sana kwa njia ya hewa. Kwa mtu mzima asiye na kinga huleta homa kali, kikohozi, mafua, macho mekundu na vipele vinavyoanzia usoni, na mara nyingi huwa mkali kuliko kwa watoto – nimonia, kuharisha na uvimbe wa ubongo. Hakuna dawa ya kuua virusi; chanjo ndiyo kinga.

Surua husababishwa na kirusi cha surua (measles virus). Ni mojawapo ya magonjwa yanayoambukiza zaidi duniani – mtu mmoja mwenye surua anaweza kuambukiza watu 9 kati ya 10 wasio na kinga walio karibu naye.

Mara nyingi hufikiriwa kuwa ugonjwa wa watoto, lakini watu wazima wasio na kinga – wasiochanjwa au waliopata chanjo moja tu – huweza kuugua, na mara nyingi huugua sana kuliko watoto. Surua kwa watoto imeelezwa kwenye makala ya Afya ya Mtoto.

Mtu aliyepona surua au aliyepata dozi mbili za chanjo kwa kawaida ana kinga ya maisha.

Takwimu za ugonjwa

Surua imeongezeka duniani tangu 2022 kutokana na kushuka kwa chanjo wakati wa COVID-19. WHO ilikadiria zaidi ya wagonjwa milioni 10 na vifo takribani 107,000 mwaka 2023, wengi wakiwa watoto katika nchi zenye chanjo kidogo.

Tanzania hutoa chanjo ya surua na rubella (MR) kwa watoto wa miezi 9 na 18, na hufanya kampeni za kitaifa. Milipuko midogo bado hutokea pale chanjo iko chini.

Visababishi na vihatarishi

• Kutochanjwa au kupata dozi moja tu.

• Kuwa karibu na mgonjwa – nyumbani, shule, hospitali, usafiri.

• Kusafiri maeneo yenye milipuko.

• Kinga dhaifu – VVU, saratani, utapiamlo.

• Upungufu wa vitamini A.

• Ujauzito – hatari ya ugonjwa mkali.

• Wahudumu wa afya wasio na kinga.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kirusi huenea kwa matone na chembe za hewa mgonjwa anapokohoa, kupiga chafya au kuongea, na hukaa hewani hadi saa 2. Huingia kupitia pua na koo, huzaliana kwenye tezi za limfu na kusambaa mwilini kupitia damu. Kipindi cha kupevuka ni siku 10–14.

Kirusi hudhoofisha kinga ya mwili kwa wiki hadi miezi ("amnesia ya kinga"), hivyo mgonjwa hupata maambukizi mengine kirahisi. Mgonjwa huambukiza siku 4 kabla na siku 4 baada ya vipele kutokea.

Dalili na viashiria

• Homa kali inayopanda siku 2–4 za mwanzo.

• Kikohozi, mafua na macho mekundu yanayotoa machozi ("C tatu").

• Vidoa vya Koplik – vidoa vidogo vyeupe ndani ya mashavu, siku 1–2 kabla ya vipele.

• Vipele vyekundu vinavyoanzia usoni na nyuma ya masikio, kisha kushuka kifuani, tumboni, mikononi na miguuni, siku 3–5 baada ya homa.

• Uchovu mkubwa, maumivu ya mwili.

• Kuharisha.

• Vipele hufifia baada ya siku 5–6 na ngozi hubanduka; kwa ngozi nyeusi huacha madoa meusi kwa muda.

Vipimo

• Utambuzi kwa dalili – homa, vipele vya mwili mzima na kikohozi, mafua au macho mekundu.

• Kipimo cha damu cha IgM ya surua au PCR ya ute wa koo au mkojo – kuthibitisha; sampuli hupelekwa maabara ya taifa.

• X-ray ya kifua – nimonia.

• Kipimo cha VVU na vipimo vingine kwa wagonjwa wakali.

Mgonjwa anayeshukiwa huripotiwa mara moja kwa mamlaka za afya kwa ajili ya ufuatiliaji wa milipuko.

Matibabu

Hakuna dawa ya kuua kirusi cha surua. Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ni ya kusaidia mwili:

• Paracetamol kwa homa na maumivu.

• Maji ya kutosha na ORS kwa kuharisha.

• Vitamini A – hupunguza matatizo makali na vifo; hutolewa kwa dozi kulingana na umri.

• Lishe bora – milo midogo ya mara kwa mara.

• Mafuta ya macho ya antibiotiki (mf. tetracycline) – macho yakiathirika.

• Antibiotiki – kwa nimonia, maambukizi ya masikio au ya bakteria.

• Kujitenga kwa siku 4 baada ya vipele kuanza.

• Kulazwa – kwa nimonia, kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa, upungufu mkubwa wa maji au mjamzito.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia – chanzo kikuu cha vifo.

• Kuharisha na upungufu wa maji.

• Maambukizi ya masikio.

• Uvimbe wa ubongo (encephalitis) – degedege, kupoteza fahamu.

• Vidonda vya macho na upofu, hasa kwa upungufu wa vitamini A.

• Kwa wajawazito: mimba kuharibika, kuzaliwa njiti.

• Ugonjwa wa ubongo wa nadra miaka kadhaa baadaye (SSPE).

• Kifo.

Kinga

• Chanjo ya surua (MR/MMR) – dozi mbili kwa watoto (miezi 9 na 18).

• Watu wazima wasio na kinga (hawakuchanjwa, hawajaugua) – wazungumze na mtoa huduma kuhusu chanjo, hasa wahudumu wa afya na wasafiri; si wakati wa ujauzito.

• Chanjo ndani ya saa 72 baada ya kukutana na mgonjwa huweza kuzuia ugonjwa.

• Kujitenga na wagonjwa, kufunika mdomo unapokohoa, na hewa safi.

• Lishe yenye vitamini A.

Lini umwone daktari

• Homa na vipele vya mwili mzima pamoja na kikohozi, mafua au macho mekundu.

• Umekutana na mgonjwa wa surua na huna uhakika wa kinga yako.

• Wewe ni mjamzito na umekutana na mgonjwa.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida, degedege, kuchanganyikiwa, kusinzia kusiko kwa kawaida, kushindwa kunywa au maumivu ya macho na kuona ukungu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara