Maelezo ya jumla

Upele (scabies) husababishwa na kidudu kidogo sana aitwaye *Sarcoptes scabiei* – hakionekani vizuri kwa macho. Jike huchimba vijishimo ndani ya tabaka la juu la ngozi, hutaga mayai humo, na baada ya wiki mbili vidudu vipya hutoka kuendelea kuenea.

Kwa lugha ya mtaani neno "upele" hutumika kwa vipele vya aina nyingi. Makala hii inahusu upele wa kuambukiza unaosababishwa na kidudu hiki pekee.

Kuna aina adimu na kali inayoitwa upele wenye ukoko (crusted au Norwegian scabies) – huwapata watu wenye kinga dhaifu na huwa na vidudu maelfu, hivyo huambukiza kwa urahisi sana.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria zaidi ya watu milioni 200 wana upele wakati wowote duniani, wengi wakiwa watoto katika nchi za joto zenye msongamano. Huenea haraka kwenye shule za bweni, magereza, kambi, vituo vya watoto na familia zinazolala pamoja.

Visababishi na vihatarishi

• Kugusana ngozi kwa ngozi kwa muda mrefu – kulala pamoja, kubeba watoto, ngono.

• Msongamano wa watu ndani ya nyumba moja au bweni.

• Kuchangia nguo, mashuka na taulo (hasa kwa aina yenye ukoko).

• Kinga dhaifu – VVU, wazee, wenye ulemavu, wanaotumia dawa za kufubaza kinga.

• Upatikanaji mdogo wa maji na huduma za afya.

Upele hauhusiani na uchafu wa mtu – hata watu wanaooga kila siku hupata. Kupeana mkono kwa haraka kwa kawaida hakuambukizi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kidudu huchimba ndani ya ngozi na kuacha mayai na kinyesi. Baada ya wiki 3 hadi 6 kwa mtu anayeambukizwa mara ya kwanza, kinga ya mwili huanza kuvitambua na kuleta mzio – ndiyo muwasho mkali. Mtu aliyewahi kuambukizwa kabla hupata muwasho ndani ya siku 1 hadi 3.

Kujikuna huumiza ngozi na kuruhusu bakteria kuingia, na kusababisha vidonda vya usaha. Bakteria hawa (streptococcus) wakati mwingine huathiri figo au moyo.

Dalili na viashiria

• Muwasho mkali unaozidi usiku – dalili kuu.

• Vipele vidogo vyekundu, malengelenge madogo na alama za kujikuna.

• Vijishimo vyembamba vya umbo la mstari au S kwenye ngozi.

• Maeneo ya kawaida: katikati ya vidole, viwiko vya mkono, kwapa, kiuno, kitovu, matiti, matako, uume na pumbu.

• Kwa watoto wachanga: viganja, nyayo, kichwa na uso pia.

• Vivimbe vigumu vinavyowasha kwenye sehemu za siri – vinaweza kudumu wiki kadhaa hata baada ya matibabu.

• Watu kadhaa nyumbani wanawashwa kwa wakati mmoja.

Upele wenye ukoko

• Ukoko mnene wa magamba ya kijivu kwenye viganja, nyayo, viwiko na magoti.

• Muwasho unaweza kuwa mdogo.

• Hutokea zaidi kwa wenye kinga dhaifu.

Vipimo

• Uchunguzi wa ngozi na historia – mara nyingi unatosha.

• Kukwangua ngozi na kuangalia kwa hadubini – kuona vidudu, mayai au kinyesi.

• Kifaa cha kukuza (dermoscopy) kuona vijishimo.

• Kipimo cha VVU kwa upele wenye ukoko au usiopona.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Dawa ya kupaka mwili mzima – kama benzyl benzoate au permethrin – kuanzia shingoni hadi nyayoni, ikiwemo katikati ya vidole, chini ya kucha, sehemu za siri na kitovu. Kwa watoto wachanga hupakwa pia kichwani na usoni.

• Dawa huachwa mwilini muda uliokelekezwa kisha huoshwa; matibabu hurudiwa baada ya wiki moja kuua vidudu vipya vilivyoanguliwa kutoka kwenye mayai.

• Vidonge vya ivermectin – mbadala au kwa upele wenye ukoko na milipuko ya watu wengi (si kwa watoto wadogo na wajawazito).

• Watu wote wanaoishi nyumba moja na wapenzi watibiwe siku hiyo hiyo, hata wasio na muwasho.

• Fua nguo, mashuka na taulo zilizotumika siku 3 zilizopita kwa maji ya moto na anika juani; vitu visivyofulika viwekwe kwenye mfuko uliofungwa kwa siku 3 hadi 7.

• Dawa za kupunguza muwasho (antihistamines) na dawa za kuua bakteria kwa vidonda vya usaha.

Muwasho unaweza kuendelea hadi wiki 2 hadi 4 baada ya matibabu sahihi – si lazima kuwa dawa imeshindwa. Ukidumu zaidi, au vijishimo vipya vikionekana, rudi kwa mhudumu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Vidonda vya usaha (impetigo), majipu na uvimbe wa ngozi (cellulitis).

• Figo kuvimba baada ya maambukizi ya bakteria wa streptococcus.

• Kukosa usingizi na kushindwa kusoma au kufanya kazi.

• Kuenea kwa familia nzima na jamii.

• Kwa upele wenye ukoko – maambukizi makali ya damu.

Kinga

• Tibu familia yote kwa wakati mmoja.

• Usichangie nguo, mashuka na taulo.

• Fua na anika juani matandiko mara kwa mara.

• Shuleni na bwenini – ripoti mapema mwanafunzi anayewashwa ili wote watibiwe.

• Punguza msongamano wa kulala pale inapowezekana.

Lini umwone daktari

• Muwasho unaozidi usiku, hasa kama watu wengine nyumbani nao wanawashwa.

• Vipele katikati ya vidole, kiunoni au sehemu za siri.

• Vidonda vya usaha au homa.

• Muwasho haujaisha wiki 4 baada ya matibabu.

• Ukoko mnene kwenye viganja na nyayo, au mtoto mchanga mwenye vipele.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara