Usonji (autism spectrum disorder) ni hali ya kudumu ya ukuaji wa ubongo inayoathiri mawasiliano, mahusiano ya kijamii na tabia, pamoja na tabia za kujirudia na vipendeleo finyu. Dalili huonekana utotoni na hutofautiana sana kati ya mtu na mtu. Haisababishwi na chanjo wala malezi. Msaada wa mapema huboresha sana maisha ya mtoto na familia.

Usonji (autism spectrum disorder – ASD) ni hali ya ukuaji wa ubongo inayoathiri namna mtu anavyowasiliana, anavyohusiana na watu, na anavyopokea hisia (sauti, mwanga, mguso). Neno "spectrum" linaonyesha kuwa dalili hutofautiana kutoka ndogo sana hadi kubwa.

Baadhi ya watu wenye usonji huhitaji msaada mkubwa kila siku; wengine huishi maisha ya kujitegemea, wakiwa na vipaji maalum. Usonji ni wa kudumu maisha yote, lakini dalili na uwezo hubadilika kwa msaada sahihi.

Usonji hausababishwi na chanjo, malezi mabaya, laana wala uchawi.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria takribani mtoto 1 kati ya 100 duniani ana usonji; tafiti za baadhi ya nchi zinaonyesha hadi 1 kati ya 36. Wavulana huathirika mara 3–4 zaidi ya wasichana.

Tanzania na Afrika, watoto wengi hugundulika wakiwa wamechelewa kwa sababu ya uelewa mdogo, unyanyapaa na uhaba wa wataalamu. Huduma zinapatikana katika hospitali za rufaa, vitengo vya afya ya akili ya watoto na shule za elimu maalum.

Visababishi na vihatarishi

• Vinasaba – sababu kuu; historia ya familia, ndugu mwenye usonji.

• Umri mkubwa wa wazazi.

• Kuzaliwa njiti au na uzito mdogo sana.

• Matatizo wakati wa ujauzito – baadhi ya dawa (mf. valproate), maambukizi kama rubella.

• Magonjwa ya kurithi – fragile X, tuberous sclerosis.

Tafiti kubwa za mamilioni ya watoto zimethibitisha kuwa chanjo hazisababishi usonji.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Usonji hutokana na tofauti katika ukuaji wa ubongo zinazoanza kabla ya kuzaliwa – katika jinsi seli za ubongo zinavyounganika na kuwasiliana. Tofauti hizi huathiri uelewa wa ishara za kijamii (sura, sauti, ishara za mwili), lugha, na uchakataji wa hisia, hivyo mtoto hupendelea utaratibu usiobadilika na tabia za kujirudia zinazomtuliza.

Dalili na viashiria

Mawasiliano na mahusiano

• Kutoangalia machoni au kidogo.

• Kutoitika jina lake akiitwa (kufikia miezi 12).

• Kuchelewa kuongea au kupoteza maneno aliyokuwa nayo.

• Kurudia maneno ya wengine (echolalia).

• Kutoonyesha vitu kwa kidole au kushiriki furaha.

• Kupenda kucheza peke yake; ugumu wa kupata marafiki.

• Kutoelewa hisia za wengine au mzaha.

Tabia na vipendeleo

• Tabia za kujirudia – kupiga mikono, kuyumba, kuzunguka.

• Kupanga vitu kwa mstari.

• Kukasirika sana utaratibu ukibadilika.

• Vipendeleo finyu na vikali kwa kitu kimoja.

• Kuathiriwa sana au kidogo sana na sauti, mwanga, mguso, ladha.

• Kuchagua vyakula vichache sana.

Mara nyingi huambatana na ulemavu wa akili, kifafa, ADHD, wasiwasi, matatizo ya usingizi na tumbo.

Vipimo

• Uchunguzi wa ukuaji kliniki – mzazi akiona dalili mapema (miezi 18–24).

• Dodoso za uchunguzi (mf. M-CHAT) kwa watoto wadogo.

• Tathmini ya kina na timu ya wataalamu – daktari wa watoto, mtaalamu wa afya ya akili, mtaalamu wa lugha.

• Kupima usikivu na macho – kuondoa uziwi kama chanzo cha kutoongea.

• Vipimo vya vinasaba na EEG kwa baadhi.

Hakuna kipimo cha damu wala picha kinachothibitisha usonji – utambuzi hufanywa kwa kuangalia tabia na ukuaji.

Matibabu

Hakuna dawa inayoponya usonji, lakini msaada wa mapema huboresha mawasiliano, stadi za maisha na tabia:

• Mafunzo ya tabia na mawasiliano – programu za tabia (mf. ABA), tiba ya lugha na kuongea.

• Mafunzo kwa wazazi – WHO ina programu ya mafunzo ya stadi za walezi.

• Tiba ya kazi (occupational therapy) – stadi za kila siku na uchakataji wa hisia.

• Elimu maalum au jumuishi shuleni.

• Dawa – kwa matatizo yanayoambatana tu: kifafa, usingizi, ADHD, hasira kali au kujidhuru (mf. risperidone kwa ushauri wa mtaalamu).

• Msaada kwa familia – ushauri, vikundi vya wazazi, mapumziko.

• Epuka tiba zisizothibitishwa – baadhi ni hatari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ugumu wa kujifunza na kupata ajira.

• Kujitenga na unyanyapaa.

• Kujidhuru na hasira kali.

• Wasiwasi na sonona, hasa ujanani.

• Kifafa.

• Msongo kwa familia.

• Kunyanyaswa – watoto wenye usonji wako hatarini zaidi.

Kinga

• Usonji hauwezi kuzuilika kabisa, lakini: huduma bora ya ujauzito, chanjo ya rubella, kuepuka valproate wakati wa ujauzito bila ushauri.

• Kugundua mapema – wazazi wafuatilie hatua za ukuaji na kuripoti mapema.

• Elimu kwa jamii kupunguza unyanyapaa.

Lini umwone daktari

• Mtoto hatabasamu au kuitika jina kufikia miezi 12.

• Hajasema neno lolote kufikia miezi 16, au sentensi ya maneno mawili kufikia miaka 2.

• Amepoteza maneno au stadi aliyokuwa nayo – katika umri wowote.

• Haangalii machoni, haonyeshi vitu kwa kidole.

• Tabia za kujirudia zinazoathiri maisha.

• Degedege au kujidhuru.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara