Maelezo ya jumla

Uteja (uraibu, kitaalamu substance use disorder) ni hali ambapo matumizi ya dawa za kulevya au pombe yanakuwa nje ya udhibiti wa mtu, yakiendelea licha ya kuharibu afya, familia, kazi na sheria.

• Opioids – heroin ("unga"), na dawa za maumivu kama tramadol na pethidine zikitumiwa vibaya.

• Pombe – ikiwemo pombe za kienyeji (gongo).

• Bangi na mirungi (khat).

• Cocaine na vichochezi vingine.

• Dawa za usingizi na kutuliza (benzodiazepines) bila cheti.

• Gundi na petroli za kunusa – hasa kwa watoto wa mitaani.

• Tumbaku – sigara, kuberi.

Uteja ni ugonjwa wa ubongo unaotibika, si kosa la maadili pekee. Matibabu huokoa maisha.

Takwimu za ugonjwa

UNODC inakadiria zaidi ya watu milioni 290 duniani walitumia dawa za kulevya mwaka 2022, na takribani milioni 64 wana uteja. Pombe husababisha takribani vifo milioni 2.6 kila mwaka duniani.

Tanzania, matumizi ya heroin, bangi na mirungi ni changamoto hasa mijini na pwani. Mamlaka ya Kudhibiti na Kupambana na Dawa za Kulevya (DCEA) na Wizara ya Afya zimeanzisha kliniki za methadone (MAT) katika hospitali kadhaa za Dar es Salaam, Dodoma, Mwanza, Mbeya, Arusha, Tanga na kwingineko. Wanaojidunga dawa wako hatarini kubwa ya VVU, homa ya ini C na TB.

Visababishi na vihatarishi

• Vinasaba – historia ya familia ya uteja.

• Kuanza mapema – ujanani.

• Mazingira – marafiki wanaotumia, upatikanaji rahisi, umaskini, ukosefu wa ajira.

• Kiwewe na ukatili utotoni.

• Magonjwa ya akili – sonona, wasiwasi, PTSD, ADHD, skizofrenia.

• Aina ya dawa – heroin na cocaine huleta uteja haraka zaidi.

• Kujidunga – huongeza hatari ya uteja na maambukizi.

• Matumizi ya dawa za maumivu za opioid bila usimamizi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Dawa za kulevya huongeza kemikali ya furaha ya ubongo (dopamine) kwa kiasi kikubwa kuliko mambo ya kawaida. Kwa matumizi ya mara kwa mara, ubongo hubadilika: furaha ya kawaida hupungua, mtu huhitaji kiasi kikubwa zaidi kupata athari ileile (tolerance), na akiacha hupata dalili za kuacha (withdrawal).

Sehemu ya ubongo inayodhibiti maamuzi hudhoofika, hivyo hamu (craving) hushinda nia ya kuacha. Ndiyo maana uteja ni ugonjwa sugu unaoweza kujirudia, kama kisukari au shinikizo la juu la damu.

Dalili na viashiria

• Hamu kubwa ya kutumia.

• Kushindwa kupunguza au kuacha licha ya kujaribu.

• Kutumia muda mwingi kutafuta, kutumia na kupona.

• Kuhitaji kiasi kikubwa zaidi.

• Dalili za kuacha – kwa heroin: maumivu ya mwili, kuharisha, mafua, jasho, kutotulia, kukosa usingizi; kwa pombe: kutetemeka, jasho, degedege, kuchanganyikiwa.

• Kuacha kazi, shule, familia na shughuli za kawaida.

• Kuendelea kutumia licha ya madhara ya afya au sheria.

• Kubadilika tabia, kuiba, kukopa, kujitenga.

• Dalili za mwili: kupungua uzito, alama za sindano, macho mekundu au mboni ndogo (heroin).

Vipimo

• Mazungumzo ya siri na mtaalamu – aina ya dawa, kiasi, muda, madhara.

• Dodoso za uchunguzi (mf. ASSIST, AUDIT).

• Kipimo cha mkojo cha dawa za kulevya.

• Vipimo vya VVU, homa ya ini B na C, TB na kaswende – hasa kwa wanaojidunga.

• Vipimo vya ini, figo na damu.

• Kuchunguza sonona, wasiwasi na magonjwa mengine ya akili.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026 na mhGAP:

• Ushauri nasaha na tiba ya mazungumzo – mahojiano ya kuhamasisha (motivational interviewing), CBT, msaada wa familia.

• Tiba kwa dawa ya opioid (MAT) – methadone (au buprenorphine) ya kila siku katika kliniki za MAT, huondoa dalili za kuacha na hamu, hupunguza kujidunga, VVU, uhalifu na vifo; ni matibabu ya muda mrefu.

• Kuacha kwa usimamizi (detoxification) – dawa za kupunguza dalili za kuacha, hasa kwa pombe (benzodiazepines kwa muda mfupi na thiamine) hospitalini kwa walio katika hatari ya degedege.

• Naloxone – dawa ya kuokoa maisha kwa mtu aliyezidisha dozi ya opioid.

• Huduma za kupunguza madhara – sindano safi, kondomu, kupima na kutibu VVU na homa ya ini.

• Vituo vya urekebishaji tabia (sober houses) na vikundi vya kusaidiana (NA, AA).

• Kutibu magonjwa ya akili yanayoambatana.

• Msaada wa kijamii – ajira, makazi, familia.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kuzidisha dozi (overdose) – kupumua polepole na kifo.

• VVU, homa ya ini B na C kwa kuchangia sindano.

• TB, majipu na maambukizi ya moyo.

• Ini kuharibika (pombe), kongosho, moyo.

• Magonjwa ya akili – saikosisi, sonona, kujiua.

• Ajali, ukatili, uhalifu na kifungo.

• Kuvunjika kwa familia, kupoteza kazi na umaskini.

• Kwa wajawazito: mtoto kuzaliwa na dalili za kuacha au madhara mengine.

Kinga

• Elimu kwa vijana kuhusu madhara, na stadi za kukataa.

• Malezi bora, mawasiliano ya karibu ya wazazi na watoto.

• Kuchelewesha kuanza pombe na sigara.

• Kutumia dawa za maumivu za opioid kwa maelekezo tu.

• Kutibu sonona, wasiwasi na kiwewe mapema.

• Fursa za ajira na michezo kwa vijana.

Lini umwone daktari

• Unashindwa kupunguza au kuacha.

• Unapata dalili za kuacha.

• Matumizi yanaathiri afya, familia au kazi.

• Mwanafamilia anahitaji msaada – familia pia hupata ushauri.

• Mara moja (dharura): mtu hapumui vizuri, hajitambui, midomo ya bluu baada ya kutumia dawa; degedege au kuchanganyikiwa wakati wa kuacha pombe; mawazo ya kujiua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara