Maelezo ya jumla

Kongosho ni tezi iliyo nyuma ya tumbo, sehemu ya juu ya tumbo kuelekea mgongoni. Ina kazi mbili kubwa: hutengeneza vimeng'enya (enzymes) vinavyosaidia kumeng'enya chakula ndani ya utumbo, na hutengeneza homoni ya insulini inayodhibiti sukari.

Uvimbe wa kongosho ni pale tezi hii inapovimba. Kuna aina mbili: uvimbe wa ghafla (acute pancreatitis) – huanza ghafla, mara nyingi hupona ndani ya siku chache lakini unaweza kuwa hatari; na uvimbe sugu (chronic pancreatitis) – uharibifu wa kudumu unaotokana na mashambulizi ya mara kwa mara.

Takwimu za ugonjwa

Uvimbe wa ghafla wa kongosho ni mojawapo ya sababu kuu za kulazwa hospitali kwa maumivu ya tumbo duniani. Takribani wagonjwa 8 kati ya 10 hupata aina ya wastani inayopona vizuri, lakini 1 au 2 kati ya 10 hupata aina kali yenye hatari ya kifo.

Kwetu, pombe – ikiwemo pombe za kienyeji – na mawe ya nyongo ndivyo visababishi vinavyoonekana zaidi. Kwa vijana wa Afrika na Asia kuna pia aina ya uvimbe sugu wa kongosho inayohusishwa na lishe duni (tropical pancreatitis).

Visababishi na vihatarishi

• [Mawe ya nyongo](/magonjwa-na-saratani/mawe-kwenye-kibofu-cha-nyongo-gallstones) – jiwe linaloziba mrija wa pamoja wa nyongo na kongosho.

• Pombe nyingi – hasa kwa miaka mingi.

• Mafuta aina ya triglaiseridi kuwa juu sana kwenye damu.

• Baadhi ya dawa (mf. baadhi ya dawa za VVU, azathioprine, valproate).

• Kalsiamu kuzidi kwenye damu.

• Majeraha ya tumbo au baada ya kipimo cha kamera cha mirija ya nyongo (ERCP).

• Maambukizi ya virusi kama matumbwitumbwi.

• Kurithi, na kwa uvimbe sugu – uvutaji sigara pia.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kwa kawaida vimeng'enya vya kongosho huanza kufanya kazi vikishafika utumboni. Kongosho likiumizwa – kwa jiwe linaloziba mrija au sumu ya pombe – vimeng'enya huanza kufanya kazi ndani ya kongosho lenyewe na kulimeng'enya. Hii huleta uvimbe mkali, kuvuja kwa maji kutoka mishipa na, katika hali kali, sehemu za kongosho kufa.

Kemikali za uvimbe zikienea mwilini huweza kuathiri mapafu, figo na moyo. Katika uvimbe sugu, mashambulizi ya mara kwa mara huacha makovu – kongosho hupoteza uwezo wa kutengeneza vimeng'enya (kuharisha choo cha mafuta) na insulini (kisukari).

Dalili na viashiria

Uvimbe wa ghafla

• Maumivu makali, ya mfululizo juu ya tumbo (chembe ya moyo) yanayoenea mgongoni.

• Maumivu kupungua kidogo ukikaa na kuinama mbele.

• Kichefuchefu na kutapika kusikoisha.

• Tumbo kujaa na kuuma ukiligusa.

• Homa na mapigo ya moyo kwenda haraka.

• Katika hali kali: shinikizo la damu kushuka, kupumua kwa shida, mkojo kupungua, kuchanganyikiwa.

Uvimbe sugu

• Maumivu ya juu ya tumbo yanayojirudia au ya kudumu, hasa baada ya kula.

• Choo cha mafuta, kinachoelea na kunuka sana.

• Kupungua uzito.

• Dalili za kisukari – kiu, kukojoa sana.

Vipimo

• Kipimo cha damu cha lipase au amylase – huwa juu zaidi ya mara tatu ya kawaida katika uvimbe wa ghafla.

• Ultrasound ya tumbo – kutafuta mawe ya nyongo.

• CT scan – kwa hali kali au isiyo wazi, na baada ya siku kadhaa kuona sehemu zilizokufa.

• Vipimo vya damu: wingi wa damu, figo, ini, sukari, kalsiamu, triglaiseridi.

• Kwa uvimbe sugu: CT au MRI (kuona makovu na mawe ya kalsiamu kwenye kongosho), kipimo cha sukari, kipimo cha mafuta kwenye choo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, uvimbe wa ghafla hutibiwa hospitalini:

• Maji ya dripu kwa wingi mapema – hatua muhimu kabisa.

• Dawa za maumivu zenye nguvu.

• Kuanza kula mapema (ndani ya saa 24 hadi 72) chakula chepesi kama mgonjwa anaweza; asiyeweza hulishwa kwa mrija.

• Dawa za kuua bakteria hazitolewi kila mara – hutolewa tu kama kuna maambukizi yaliyothibitishwa kwenye kongosho lililokufa.

• Kuondoa chanzo – upasuaji wa kuondoa kifuko cha nyongo baada ya kupona (kwa wenye mawe), kuacha pombe kabisa.

• Hali kali – wodi ya wagonjwa mahututi (ICU) na wakati mwingine upasuaji au kutolewa kwa maji yaliyojikusanya.

Uvimbe sugu

• Kuacha pombe na sigara kabisa.

• Dawa za maumivu.

• Vidonge vya vimeng'enya vya kongosho vinavyomezwa pamoja na milo.

• Kutibu kisukari.

• Milo midogo yenye mafuta kiasi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mshtuko na viungo kushindwa kufanya kazi – mapafu, figo.

• Sehemu za kongosho kufa na kuambukizwa.

• Vifuko vya maji (pseudocysts) karibu na kongosho.

• Kisukari.

• Upungufu wa vimeng'enya – kuharisha mafuta na utapiamlo.

• Maumivu sugu.

• Hatari kubwa kidogo ya saratani ya kongosho katika uvimbe sugu.

Kinga

• Punguza au acha pombe.

• Tibu mawe ya nyongo yenye dalili mapema.

• Dhibiti mafuta ya damu na uzito.

• Acha sigara.

• Mweleze daktari kama uliwahi kupata uvimbe wa kongosho kabla ya kuanzishiwa dawa mpya.

Lini umwone daktari

• Haraka: maumivu makali ya juu ya tumbo yanayoenea mgongoni na kutapika – hasa baada ya pombe nyingi au mlo mzito wa mafuta.

• Maumivu ya tumbo pamoja na manjano.

• Choo cha mafuta kinachoelea na kupungua uzito.

• Una historia ya uvimbe wa kongosho na maumivu yamerudi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara