Maelezo ya jumla

Mafindofindo (tonsils) – yanayoitwa pia tonses au matonses – ni tezi mbili za kinga zilizo pande zote mbili za nyuma ya koo. Hukamata vijidudu vinavyoingia kupitia mdomo na pua.

Uvimbe wa mafindofindo (tonsillitis) ni maambukizi na uvimbe wa tezi hizi. Mara nyingi huambatana na uvimbe wa koromeo (pharyngotonsillitis).

• Ya ghafla – siku chache hadi wiki 2.

• Inayojirudia – mashambulizi mengi kwa mwaka.

• Sugu – kuumwa koo, harufu mbaya na mawe madogo kwenye mafindofindo (tonsilloliths).

Takwimu za ugonjwa

Ni mojawapo ya sababu za kawaida za kwenda kliniki, hasa kwa watoto wa miaka 5–15 na vijana. Virusi husababisha takribani 7 kati ya 10; bakteria Streptococcus pyogenes (kundi A) husababisha takribani 1 kati ya 4 kwa watoto na wachache zaidi kwa watu wazima.

Afrika, maambukizi ya koo ya Streptococcus yasiyotibiwa ni chanzo kikuu cha homa ya baridi yabisi ya moyo (rheumatic fever) na ugonjwa wa valvu za moyo kwa vijana.

Visababishi na vihatarishi

• Virusi – mafua, adenovirus, Epstein-Barr (glandular fever), COVID-19.

• Bakteria – hasa Streptococcus kundi A; mara chache kisonono, diphtheria.

• Fangasi – kwa wenye kinga dhaifu.

Vihatarishi

• Umri wa shule.

• Msongamano – shule, mabweni.

• Kuishi na mgonjwa.

• Kinga dhaifu.

• Moshi wa sigara.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vijidudu vinavyoingia kupitia matone ya hewa au mguso hushambulia mafindofindo. Chembe za kinga hukusanyika, tezi huvimba, huwa nyekundu na hutoa usaha unaoonekana kama madoa au utando mweupe. Bakteria wakienea nje ya tezi huweza kutengeneza jipu kando ya mafindofindo (quinsy).

Dalili na viashiria

• Kuumwa koo na maumivu wakati wa kumeza.

• Homa.

• Mafindofindo mekundu na kuvimba, mara nyingi yenye madoa au utando mweupe-njano.

• Tezi za shingo kuvimba na kuuma.

• Harufu mbaya mdomoni.

• Sauti kubadilika (kama mdomo umejaa).

• Maumivu ya masikio.

• Kwa watoto: maumivu ya tumbo, kutapika, kukataa kula.

Kikohozi, mafua na sauti kukwaruza huashiria zaidi virusi; homa, utando mweupe na tezi kuvimba bila kikohozi huashiria zaidi bakteria.

Dalili za hatari

• Maumivu makali upande mmoja, kushindwa kufungua mdomo, kimeo kusukumwa upande – jipu (quinsy).

• Kushindwa kumeza mate, kudondosha mate.

• Kupumua kwa shida.

Vipimo

• Uchunguzi wa koo na shingo – mara nyingi hutosha.

• Alama ya Centor/McIsaac – kukadiria uwezekano wa bakteria.

• Kipimo cha haraka cha Streptococcus au kuotesha ute wa koo.

• Kipimo cha damu na kipimo cha glandular fever – kwa uchovu na tezi nyingi kuvimba.

• Ultrasound au CT ya shingo – kwa jipu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Huduma saidizi kwa wote: maji mengi, vyakula laini, paracetamol au ibuprofen kwa maumivu na homa, kusukutua kwa maji ya chumvi ya uvuguvugu.

• Antibiotiki – kwa maambukizi ya bakteria yanayoshukiwa au kuthibitishwa: penicillin (sindano ya benzathine au vidonge vya penicillin V) au amoxicillin kwa siku 10; erythromycin au azithromycin kwa wenye mzio wa penicillin. Kumaliza siku zote huzuia homa ya baridi yabisi ya moyo.

• Antibiotiki hazisaidii maambukizi ya virusi.

• Jipu (quinsy): kutoa usaha na antibiotiki za mshipani hospitalini.

• Upasuaji wa kuondoa mafindofindo (tonsillectomy) – kwa mashambulizi mengi (mf. 7 au zaidi kwa mwaka mmoja, au 5 kwa mwaka kwa miaka 2), jipu linalojirudia, au mafindofindo makubwa yanayozuia kupumua usingizini.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Jipu kando ya mafindofindo (quinsy).

• Homa ya baridi yabisi ya moyo (rheumatic fever) – inaweza kuharibu valvu za moyo.

• Uvimbe wa figo (glomerulonephritis) baada ya Streptococcus.

• Maambukizi ya masikio na sinasi.

• Kukoroma na kusimama kupumua usingizini (mafindofindo makubwa sugu).

• Upungufu wa maji kwa kushindwa kunywa.

Kinga

• Nawa mikono mara kwa mara.

• Usishiriki vikombe, vijiko wala miswaki.

• Funika mdomo unapokohoa.

• Kaa nyumbani ukiwa na homa.

• Maliza antibiotiki zote ukiandikiwa.

• Epuka moshi wa sigara.

Lini umwone daktari

• Kuumwa koo zaidi ya siku 3–4, au homa kali.

• Utando mweupe kwenye mafindofindo pamoja na tezi kuvimba.

• Mashambulizi ya mara kwa mara.

• Mtoto anakoroma sana na kusimama kupumua usingizini.

• Mara moja (dharura): kushindwa kumeza mate, kushindwa kufungua mdomo, kupumua kwa shida, au maumivu makali upande mmoja.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara